Mahabaleshwar Temple - Mahabaleshwar- Maharashtra - మహాబలేశ్వర్ దేవాలయం - మహాబలేశ్వర్ - మహారాష్ట్ర

మహాబలేశ్వర్ దేవాలయం, మహాబలేశ్వర్, మహారాష్ట్ర

మహారాష్ట్రలోని సతారా జిల్లాలో ఉన్న మహాబలేశ్వర్ ఆలయం (పాత మహాబలేశ్వర్) 16వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్రసిద్ధ స్వయంభూ శైవ క్షేత్రం. హేమాద్‌పంతి శైలిలో నిర్మితమైన ఈ దేవాలయంలో 6అడుగుల నల్ల రాతి శివలింగం (మహాబలి) ప్రధాన ఆకర్షణ. ఇది దట్టమైన అడవుల మధ్య ప్రశాంతమైన వాతావరణంలో ఉంది.

మహాబలేశ్వర్ లో ఉన్న మహాబలేశ్వర్ స్వయంభూ దేవాలయం ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ క్షేత్రంలోని విశిష్టత ఏమిటంటే, ఇక్కడి శివలింగం రుద్రాక్ష ఆకారంలో ఉండటం. దీనినే 'మహాలింగం' అని కూడా పిలుస్తారు. దీని ప్రాచీన వాస్తుశిల్పం యొక్క ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, బయట ఎలాంటి అలంకరణ లేకుండా పిరమిడ్ ఆకారంలో ఉన్న గోపురం ఉంటుంది. లోపలి భాగాలు శిల్పాలతో అలంకరించబడి ఉంటాయి. ఈ ఆలయం హేమడ్ పంతి(హేమదంత) శైలిలో నిర్మించబడింది. ఇక్కడ నంది మరియు కాలభైరవుల విగ్రహాలు మరియు శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఆలయం యొక్క నిరాడంబరతకు, దాని వెనుక ఉన్న గంభీరమైన సహ్యాద్రి పర్వత శ్రేణులు మరింత శోభను చేకూరుస్తాయి.

ఆలయ చరిత్ర మరియు విశేషాలు:
ఇది సుమారు 6 అడుగుల పొడవు ఉంటుంది. కానీ నేల పైకి కేవలం చిన్న భాగం మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఈ లింగం ఉపరితలం రుద్రాక్ష కాయ లాగా గరుకుగా, ఎగుడుదిగుడుగా ఉంటుంది. అందుకే దీనిని రుద్రాక్ష శివలింగం అంటారు.

దీనిని త్రిగుణాత్మక లింగంగా భావిస్తారు (అంటే బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు ముగ్గురూ ఈ లింగంలోనే ఉన్నారని నమ్మకం).

పురాణ గాథ (చరిత్ర):
శివలింగం ఆవిర్భావం వెనుక ఉన్న పౌరాణిక కథ యొక్క ప్రస్తావన స్కంద పురాణంలోని సహ్యాద్రి విభాగం యొక్క మొదటి మరియు రెండవ అధ్యాయాలలో చూడవచ్చు. 

పురాణాల ప్రకారం, పద్మకల్పంలో, మానవుల సృష్టి కోసం బ్రహ్మదేవుడు సహ్యాద్రి అడవులలో తపస్సు చేస్తున్నప్పుడు, మహాబలి, అతిబలి అనే ఇద్దరు రాక్షస సోదరులు ఇక్కడ తపస్సు చేసి శివుడిని మెప్పించారు. అయితే వారు మునులు, ఋషులను మరియు ప్రజలను హింసించేవారు.

వారి దురాగతాలు పరాకాష్టకు చేరడంతో, ఆ ప్రాంత వాసులను రక్షించడానికి విష్ణుమూర్తి వారితో పోరాడవలసి వచ్చింది. కానీ, మహాబలుడు ఇచ్చామరణం వరం పొందినందున, విష్ణుమూర్తి అతిబలుడిని మాత్రమే సంహరించగలిగాడు.

మహాబలుడి బారి నుండి విముక్తి కలిగించమని బ్రహ్మదేవుడు, విష్ణుదేవుడు శివుడిని, ఆదిమయ దేవిని ప్రార్థించారు. ఆదిమయ దేవి తన సౌందర్యంతో మహాబలుడిని మంత్రముగ్ధుడిని చేసి, బంధించింది. చివరగా మహాబలి తన తప్పు తెలుసుకుని తన పేరు మీద ఈ క్షేత్రం ప్రసిద్ధి చెందాలని శివుడు ఈ ప్రదేశంలో తనతో శాశ్వతంగా నివసించాలనే షరతుపై అతను తన ప్రాణాలను అర్పించడానికి అంగీకరించాడు. అలా ఈ ప్రాంతానికి 'మహాబలేశ్వర్' అనే పేరు వచ్చింది.

మహాబలుడి కోరిక మేరకు శివుడు అతనితో ఉండటానికి రుద్రాక్ష శివలింగం రూపంలో అవతరించాడు, ఈ కారణంగానే మహాబలేశ్వర్ ఆలయంలో మంచం, త్రిశూలం, డమరుకం మరియు రుద్రాక్ష ఉన్నాయి. జానపద కథల ప్రకారం, ప్రతి ఉదయం మంచం నలిగిపోయి కనిపించడం వల్ల, శివుడు ప్రతి రాత్రి ఆలయాన్ని సందర్శిస్తాడు అని విశ్వాసం.

ఆలయ నిర్మాణం:

13వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక యాదవ పాలకుడు కృష్ణా నది మూలం వద్ద క్రీ.శ. 1215 లో ఒక చిన్న ఆలయాన్ని మరియు నీటి ట్యాంక్‌ను నిర్మించాడని ఒక ఇతిహాసం చెబుతుంది . మహాబలేశ్వర్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతమైన జావళి లోయను , బీజాపూర్ ఆదిల్‌షాహీ సుల్తానేట్‌కు సామంతులుగా ఉన్న మోరే (వంశం) పాలించారు . ప్రస్తుతం ఉన్న ఆలయాన్ని 16వ శతాబ్దంలో జావళి లోయ పాలకుడు రాజు చందా రావు మోర్ నిర్మించగా, 1656లో, మరాఠా సామ్రాజ్య స్థాపకుడు, ఛత్రపతి శివాజీ, చంద్రారావు మోరేను చంపి , ఆ ప్రాంతాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఈ ఆలయాన్ని మరింత అభివృద్ధి చేశారు. ఆ సమయంలో శివాజీ మహాబలేశ్వర్ సమీపంలో ప్రతాప్‌గడ్ కోట అనే కొండ కోటను కూడా నిర్మించారు.

ఇతర ఆసక్తికర విషయాలు:
ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ తన తల్లి జిజాబాయి గారి కోరిక మేరకు ఇక్కడే బంగారంతో 'తులదానం' నిర్వహించి, ఆ బంగారాన్ని పేదలకు పంచారని చరిత్ర చెబుతోంది.

పంచగంగ ఆలయం: ఈ ఆలయానికి సమీపంలోనే కృష్ణ, కోయ్న, వెన్న, సావిత్రి మరియు గాయత్రి అనే ఐదు నదులు కలిసే 'పంచగంగ' దేవాలయం కూడా ఉంది.

ముఖ్యమైన విశేషాలు:

మహాబలేశ్వర్ అనేది మహారాష్ట్రలోని సతారా జిల్లాలో ఉన్న ఒక చిన్న పట్టణం. హిందువులు పవిత్రంగా భావించే కృష్ణా నది దాని ఐదు ఉప నదులతో పాటు ఇక్కడే ఉద్భవించిన పుణ్యస్థలం. బ్రిటిష్ పాలకులు ఈ పట్టణాన్ని ఒకహిల్ స్టేషన్‌గా అభివృద్ధి చేసి బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీకి వేసవి రాజధానిగా నిర్మించారు.

మహాబలేశ్వర్ భారతదేశ పశ్చిమ తీరం వెంబడి ఉత్తరం నుండి దక్షిణం వరకు విస్తరించి ఉన్న పశ్చిమ కనుమల యొక్క సహ్యాద్రి పర్వత శ్రేణిలో ఉంది . మహాబలేశ్వర్ 150 చదరపు కిలోమీటర్ల (58 చదరపు మైళ్ళు ) విస్తీర్ణం గల ఒక విశాలమైన పీఠభూమి , దీనికి అన్ని వైపులా లోయలు ఉన్నాయి. ఇది సముద్ర మట్టానికి 1,439 మీటర్ల (4,721 అడుగులు) ఎత్తులో ఉన్న తన ఎత్తైన శిఖరాన్ని విల్సన్/సన్‌రైజ్ పాయింట్ అని పిలుస్తారు. ఈ పట్టణం పూణేకు నైరుతి దిశలో సుమారు 122 కిలోమీటర్లు (76 మైళ్ళు) మరియు ముంబై నుండి 285 కిలోమీటర్లు (177 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది .

మహాబలేశ్వర్‌లో మూడు గ్రామాలు ఉన్నాయి. మాల్కం పేఠ్, పాత మహాబలేశ్వర్, మరియు షిందోలా గ్రామంలోని కొంత భాగం.

మహాబలేశ్వర్ ప్రాంతం కృష్ణా నదికి మూలం. ఈ నది మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక , తెలంగాణ, మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రాల గుండా తూర్పుగా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది . కృష్ణా నది యొక్క మూడు ఉపనదులైన కోయినా , వెన్నా (వేణి) , మరియు గాయత్రి కూడా మహాబలేశ్వర్ ప్రాంతంలోనే ఉద్భవిస్తాయి. నాల్గవ నది అయిన సావిత్రి కూడా ఈ ప్రాంతంలోనే ఉద్భవిస్తుంది, కానీ మహాద్ మీదుగా పశ్చిమ దిశగా అరేబియా సముద్రంలోకి ప్రవహిస్తుంది.

ఈ ప్రాంతంలోని వాతావరణం స్ట్రాబెర్రీల సాగుకు అనుకూలంగా ఉంటుంది; దేశంలోని మొత్తం స్ట్రాబెర్రీ ఉత్పత్తిలో మహాబలేశ్వర్ స్ట్రాబెర్రీ సుమారు 85 శాతం వాటాను కలిగి ఉంది.

పాత మహాబలేశ్వర్‌లోని పంచగంగ దేవాలయం, 1850లలో

1819లో, మరాఠా సామ్రాజ్యం పతనమైన తరువాత, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మహాబలేశ్వర్ చుట్టూ ఉన్న కొండలను సతారా అనే సామంతుల రాజ్యానికి అప్పగించింది . కల్నల్ లాడ్విక్ (తరువాత జనరల్ సర్ లాడ్విక్) మహాబలేశ్వర్ సమీపంలోని పర్వతాలను అధిరోహించిన తరువాత, బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ గవర్నర్ సర్ జాన్ మాల్కమ్‌కు బ్రిటిష్ దళాల కోసం ఆ ప్రదేశాన్ని ఒక ఆరోగ్య కేంద్రంగా సిఫార్సు చేశారు . 1828 లో బ్రిటిష్ వారికి మహాబలేశ్వర్ దక్కినందుకు బదులుగా సతారా రాజుకు ఇతర గ్రామాలు మంజూరు చేయబడ్డాయి. పాత రికార్డులలో మహాబలేశ్వర్‌ను గవర్నర్ పేరు మీద మాల్కమ్ పేఠ్ అని కూడా పిలిచేవారు.

సర్ మౌంట్‌స్టువర్ట్ ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ , ఆర్థర్ మాలెట్ (ఇతని పేరు మీదుగానే "పాయింట్ ఆర్థర్" వద్ద ఉన్న పీఠానికి పేరు వచ్చింది), కార్నాక్ మరియు అనేక ఇతర బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ బ్రిటిష్ అధికారులు తరచుగా సందర్శకులుగా మారినప్పుడు మహాబలేశ్వర్ ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకోవడం ప్రారంభించింది . నిరంతరం ప్రవహించే నీటి బుగ్గల నుండి నీటిని సేకరించడానికి 1842లో వెన్నా సరస్సును నిర్మించారు; ఈ సరస్సు నుండి వెన్నా నది ప్రవహిస్తుంది. 1850లలో సతారా కమీషనర్ అయిన బార్ట్లీ ఫ్రేర్, సతారా నుండి మహాబలేశ్వర్ వరకు రహదారిని నిర్మించాడు . 1800ల మధ్యలో, మహాబలేశ్వర్‌ను బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీకి వేసవి రాజధానిగా చేశారు . ప్రభుత్వ వ్యయం ఈ ప్రాంతం యొక్క వేగవంతమైన అభివృద్ధికి దారితీసింది.

బ్రిటిష్ అధికారులు సంవత్సరంలో కొంత భాగాన్ని ఈ ప్రాంతంలో గడిపేవారు. వారి భార్యలు మహాబలేశ్వర్ మరియు సమీపంలోని పంచగనిలోని స్థానిక బోర్డింగ్ పాఠశాలల్లో ఉన్న తమ పిల్లలతో ఉండటానికి సంవత్సరంలో ఎక్కువ కాలం ఈ ప్రాంతంలో గడిపేవారు . బ్రిటిష్ పాలకులు హిల్ స్టేషన్లలో ఇంగ్లీష్ ప్రకృతి దృశ్యాన్ని పునఃసృష్టించాలని కోరుకున్నారు మరియు ఆ లక్ష్యంతో, మహాబలేశ్వర్‌లో స్ట్రాబెర్రీలు వంటి యూరోపియన్ వృక్షజాలాన్ని ప్రవేశపెట్టారు మరియు గ్రంథాలయాలు, థియేటర్లు, బోటింగ్ సరస్సులు మరియు క్రీడా మైదానాలు వంటి సౌకర్యాలను నిర్మించారు.

అనేక అద్భుతమైన సుందరమైన ప్రదేశాలతో పాటు, మహాబలేశ్వర్ పీఠభూమిలోని నిరంతర సెలయేళ్ళు, ప్రవాహాలు మరియు జలపాతాలు, అలాగే ఏడాది పొడవునా ఉండే అద్భుతమైన వాతావరణం ఆంగ్లేయులను మరియు ఇతరులను మహాబలేశ్వర్‌కు ఆకర్షించాయి. 19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, ఇది ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన ఆకర్షణీయమైన, ప్రసిద్ధ హిల్ స్టేషన్‌గా మారింది. మహారాష్ట్ర గవర్నర్ వేసవి నివాసమైన రాజ్ భవన్ కూడా ఇక్కడే ఉంది. "ది టెర్రసెస్" అనే పాత భవనాన్ని 1884లో కొనుగోలు చేసి, 1886లో గిరి దర్శన్‌గా పేరు మార్చారు.

"బాబింగ్టన్ హౌస్" అనే శిలువ ఆకారంలో, లోతైన వరండా, విస్తృతమైన లోహపు పనితో కూడిన రెయిలింగ్ మరియు విశాలమైన బయటి గదులతో నిర్మించబడిన అద్భుతమైన భవంతి. 1970ల ప్రారంభంలో దీనిని రాహేజాలకు అమ్మే ముందు, ఇది బొంబాయికి చెందిన పార్శీ ఓడల సామాగ్రి వ్యాపార రాజవంశమైన దుబాష్ కుటుంబం యొక్క గ్రామీణ నివాసాలలో ఒకటిగా ఉండేది. దీనిలో 24 మంది కూర్చునే విలాసవంతమైన బల్లతో కూడిన ఒక భోజనశాల మరియు దుబాష్ కుటుంబం, ముఖ్యంగా పుస్తక ప్రియుడు మరియు కళా సేకరణకర్త అయిన జంషెడ్జీ "జిమ్మీ" కవాస్జీ దుబాష్ సేకరించిన మొదటి ముద్రణ పుస్తకాలతో కూడిన ఒక గ్రంథాలయ మండపం ఉన్నాయి.

విల్లిసన్ పాయింట్ సూర్యోదయం
మహారాష్ట్రలో మహాబలేశ్వర్ ఒక ప్రసిద్ధ పర్యాటక ప్రదేశం. ఇక్కడి ఆకర్షణలలో బాంబే పాయింట్, ఆర్థర్ సీట్, కేట్స్ పాయింట్, లాడ్విక్-విల్సన్ పాయింట్, మరియు ఎల్ఫిన్‌స్టన్ పాయింట్ వంటి అనేక కొండప్రాంత వీక్షణ కేంద్రాలు ఉన్నాయి, ఇక్కడ నుండి చుట్టుపక్కల కొండలు, లోయలు మరియు అడవుల దృశ్యాలు కనిపిస్తాయి. మహాబలేశ్వర్‌లో సూర్యోదయం మరియు సూర్యాస్తమయం రెండూ కనిపించే ఏకైక ప్రదేశం విల్సన్ పాయింట్. 

ఈ పట్టణంలో బ్రిటిష్ కాలం నాటి వెన్నా సరస్సు అనే మానవ నిర్మిత సరస్సు కూడా ఉంది . ఈ సరస్సు బోటింగ్ కోసం ఒక ప్రసిద్ధ ప్రదేశం. దీని చుట్టూ పర్యాటకులను ఆకర్షించే మార్కెట్ మరియు ఆహార దుకాణాలు ఉన్నాయి. ఇతర ఆకర్షణలలో లింగమల జలపాతం కూడా ఉంది. పాత మహాబలేశ్వర్ దాని మహాదేవ్ ఆలయంతో ఒక పుణ్యక్షేత్రం. 

ఇది సహజంగా చల్లని ప్రదేశం కావడంతో, మహాబలేశ్వర్ మరియు చుట్టుపక్కల కొండలలో స్ట్రాబెర్రీలు, రాస్ప్బెర్రీలు మరియు మల్బెర్రీలు వంటి అనేక సమశీతోష్ణ ప్రాంత పంటలను పండిస్తారు. ఈ పంటలలో ప్రధానమైనది స్ట్రాబెర్రీలు. స్ట్రాబెర్రీ తోటలు మరియు వాటి ఉత్పత్తులు కూడా ఒక ప్రసిద్ధ పర్యాటక ఆకర్షణ. 

ప్రతాప్‌గడ్:
ఛత్రపతి శివాజీ నిర్మించిన చారిత్రాత్మక ప్రతాప్‌గడ్ కోట సందర్శించడానికి ఒక ప్రసిద్ధ ప్రదేశం . ఇది శివాజీ మహారాజ్ మరియు బీజాపూర్ సేనాపతి అఫ్జల్ ఖాన్ మధ్య జరిగిన పోరాటానికి వేదిక , ఇక్కడ అఫ్జల్ ఖాన్ ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ చేతిలో ఓడిపోయి మరణించాడు. ఇక్కడ చిన్న దుకాణాలు, రెస్టారెంట్లు మరియు ఒక హస్తకళల దుకాణం ఉన్నాయి. అనేక పాఠశాలలు కూడా ఈ కోటకు విద్యా యాత్రలను ఏర్పాటు చేస్తాయి. ఈ కోట ఆ ప్రాంతంలోని అనేక ట్రెక్కింగ్ మార్గాలలో కూడా ఉంది.

విల్సన్ పాయింట్:
మహాబలేశ్వర్ యొక్క అత్యంత ఎత్తైన ప్రదేశం 1439 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది. దీనికి బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ గవర్నర్ లెస్లీ విల్సన్ (10 డిసెంబర్ 1923 - 8 డిసెంబర్ 1928) పేరు పెట్టారు. ఇక్కడ సూర్యోదయం చూడటానికి పర్యాటకులు విశేషంగా వస్తారు. ముఖ్యంగా సూర్యోదయం సమయంలో అద్భుతమైన దృశ్యాలను అందిస్తుంది.

దర్శన సమయాలు: ఉదయం 5:00 నుండి రాత్రి 9:00 వరకు

సందర్శనకు ఉత్తమ కాలం: నవంబర్ నుండి ఫిబ్రవరి వరకు వాతావరణం ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. మహాశివరాత్రి సమయంలో ఇక్కడ ప్రత్యేక ఉత్సవాలు జరుగుతాయి.

హిల్ స్టేషన్ అందాలను ఆస్వాదిస్తూ ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని పొందడానికి ఈ ఆలయం ఉత్తమమైన ప్రదేశం

వసతి: మహాబలేశ్వర్‌లో వివిధ బడ్జెట్‌లకు సరిపోయే హోటళ్లు మరియు వసతి సౌకర్యాలు ఉన్నాయి.

రోడ్డు మార్గం: మహాబలేశ్వర్ బస్ స్టాండ్ నుండి పాత మహాబలేశ్వర్ సుమారు 6 కి.మీ దూరంలో ఉంది. టాక్సీ లేదా స్థానిక వాహనాల ద్వారా సులభంగా చేరుకోవచ్చు.

రైలు మార్గం: మహాబలేశ్వర్‌కు అత్యంత సమీప రైల్వే స్టేషన్ సతారా, ఇది 60 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సమీపంలోని ప్రధాన రైల్వే స్టేషన్లలో పూణే (120 కి.మీ.), సాంగ్లీ రైల్వే స్టేషన్ (170 కి.మీ.) ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశాల నుండి మహాబలేశ్వర్‌కు ప్రభుత్వ బస్సు సర్వీసులు అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఖేడ్ సమీపంలోని కొంకణ్ రైల్వేపై ఉన్న దివాన్ ఖవతి రైల్వే స్టేషన్ నుండి పోలాద్‌పూర్ మీదుగా మహాబలేశ్వర్‌కు 60 కి.మీ. మార్గం ఉంది.

వాయు మార్గం: మహాబలేశ్వర్ నుండి 120 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న పూణే నగరానికి సేవలు అందించే పూణే అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం సమీప విమానాశ్రయం . ముంబైలోని ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం 270 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.

మన దేవాలయాలు చారిత్రక నగరాలూ

నిత్య స్తోత్రావళి

నిత్య పారాయణ శ్లోకాలు

స్తోత్రాలు

పంచాంగం