జయ ఏకాదశి - భీష్మ ఏకాదశి
పద్మ పురాణంలో చెప్పబడిన జయ ఏకాదశి వ్రత కథ.
యుధిష్ఠిరుడు, "ప్రభూ! దయచేసి మాఘ మాసంలో శుక్ల పక్షంలో ఏ ఏకాదశి వస్తుందో వివరించండి? దాని విధానం ఏమిటి, మరియు ఆ రోజు ఏ దేవతను పూజించాలి?" అని అడిగాడు.
శ్రీ కృష్ణుడు ఇలా అన్నాడు, "ఓ రాజా! మాఘ మాసంలోని శుక్ల పక్షంలో, జయ ఏకాదశి ఉంది. ఈ ఏకాదశి అన్ని పాపాలను తొలగించుకోడానికి ఉత్తమమైనది. ఈ వ్రతం పాపాలను శుద్ధి చేయడమే కాకుండా నాశనం చేస్తుంది. ఇది మానవాళికి ప్రాపంచిక ఆనందం మరియు విముక్తి రెండింటినీ ప్రసాదిస్తుంది. అంతేకాకుండా, ఈ వ్రతం బ్రహ్మహత్య (బ్రాహ్మణుడిని చంపడం) మరియు పిశాచత్వ (రాక్షసుడిగా మారడం) వంటి పాపాలను నాశనం చేస్తుంది. ఈ ఉపవాసం ఆచరించడం వల్ల ఒక వ్యక్తి మరణం తర్వాత నరకానికి వెళ్ళాల్సిన అవసరం లేదు. కాబట్టి, ఓ రాజా! జయ ఏకాదశి ఉపవాసాన్ని చాలా భక్తితో పాటించాలి."
ఒకప్పుడు స్వర్గలోకంలో, ఇంద్రుడు దివ్య పారిజాత వృక్షాలతో నిండిన నందనవనంలో అప్సరసలతో (ఆకాశ వనదేవతలు) పాటు దేవతలు తమ విశ్రాంతి సమయాన్ని ఆస్వాదిస్తున్నారు. యాభై కోట్ల గంధర్వుల నాయకుడు మరియు దేవతల పరాక్రమ రాజు అయిన ఇంద్రుడు ఒక గొప్ప వేడుకను నిర్వహించాడు. అపారమైన ఆనందంతో నిండిన అతను ఒక నృత్య ప్రదర్శనను ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ వేడుకలో, గంధర్వులు శ్రావ్యమైన రాగాలు పాడుతున్నారు, వారిలో ప్రముఖులు పుష్పదంత, చిత్రసేన మరియు అతని భార్య మాలిని, వీరు ప్రధాన ప్రదర్శకులు. వీరికి పుష్పవంతి అనే కుమార్తె కలదు.
పుష్పదంతుడుకి మాల్యవంతుడు అనే కుమారుడు ఉన్నాడు. మాల్యవంతుడు పుష్పవంతి అందానికి గాఢంగా ఆకర్షితుడయ్యాడు. వారిద్దరూ ఇంద్రుని ఆనందం కోసం నృత్యం చేయడానికి వచ్చారు. వారు దివ్య వనదేవతలతో కలిసి పాడుతూ, నృత్యం చేస్తుండగా, పరస్పర ఆకర్షణ పెరిగి వారు ఒకరిపై ఒకరు మోహం పెంచుకున్నారు. వారి ప్రేమ మోహంలో నృత్యం మీద దృష్టి కేంద్రీకరించలేకపోయారు.
నృత్యం, పాటల్లో అంతరాయాలకు సిగ్గుతో నిండిపోయిన వారు తమ స్వచ్ఛమైన ప్రదర్శనను కొనసాగించలేకపోయారు. వారి ప్రవర్తనతో నిరాశ చెందిన ఇంద్రుడు వారిని శపించి, "ఓ మూర్ఖులారా! మీరు నా ఆజ్ఞను ధిక్కరించారు. మీ అపవిత్రమైన చర్యల కారణంగా, మీరు భార్యాభర్తలుగా ఉంటూనే పిశాచాలు (రాక్షసులు)గా మారిపోదురు " అని శపించాడు.
ఇంద్రుని శాపం తరువాత, వారిద్దరూ తీవ్ర దుఃఖాన్ని పొంది హిమాలయ పర్వతాలకు వెళ్లారు, అక్కడ, వారి రాక్షస రూపాల్లో బాధలను అనుభవించారు, పర్వతాల గుహలలో తిరుగుతూ, శీతల వాతావరణం యొక్క శారీరక అసౌకర్యంతో బాధపడ్డారు.
ఒకరోజు, మాల్యవంతుడు తన భార్య పుష్పవంతితో , "మనం ఏ పాపం చేశాము, ఈ నీచమైన పిశాచ శాపం మనల్ని పీడిస్తోంది? ఈ హింస నరకప్రాయమైనది మరియు పిశాచ యోని (జాతి) కూడా చాలా బాధలను తెస్తుంది. కాబట్టి, మనం హృదయపూర్వకంగా పశ్చాత్తాపపడి పాపం నుండి విముక్తి పొందడానికి ప్రయత్నించాలి."
ఈ విధంగా, వారి ఆందోళనలలో లోతుగా మునిగిపోయి, వారిద్దరూ తమ బాధల కారణంగా కృంగిపోతున్నారు. కొన్నాళ్లకు మాఘ మాసంలోని జయ ఏకాదశి రోజును చేరుకున్నారు. ఆ రోజున, వారు ఆహారాన్ని త్యజించారు, నీటిని కూడా మానేశారు. వారు ఏ జీవికి హాని కలిగించకుండా, పండ్లు కూడా తినకుండా ఉన్నారు. నిరంతరం దుఃఖంతో బాధపడుతూ, వారు ఒక రావి చెట్టు దగ్గర కూర్చున్నారు.
సూర్యాస్తమయం అవుతున్న కొద్దీ, ప్రాణాలను తీసుకునే జీవుల శ్వాసతో నిండిన భయంకరమైన రాత్రి సమీపించింది. నిద్ర వారికి దూరమైంది, వారికి ఎటువంటి సుఖం,ఆనందం లభించలేదు. తెల్లవారుజాము ద్వాదశి వచ్చింది. వీరు జయ ఏకాదశి వ్రతాన్ని పాటించారు. వారు రాత్రిపూట కూడా మేల్కొని ఉన్నారు. ఈ వ్రత ప్రభావం మరియు విష్ణువు యొక్క దీవెనల కారణంగా, వారి పిశాచ రూపం పోయింది.
పుష్పించే తోటలో, పుష్పవంతి మరియు మాల్యవనుడు తమ పూర్వ స్వభావాలకు తిరిగి వచ్చారు. వారు సర్వాలంకార భూషణలతో అలంకరించబడి, ఒక దివ్య రథంపై కూర్చుని, మంత్రముగ్ధులను చేసే రూపాలను ధరించి, స్వర్గపు లోకాల వైపు ఎగిరిపోయారు.
అక్కడ, దేవతల రాజు ఇంద్రుని ముందు, వారు చాలా ఆనందంతో వచ్చి గౌరవంగా స్వాగతం పలికారు. ఈ దివ్య రూపంలో వారిని చూసి ఇంద్రుడు చాలా ఆశ్చర్యపోయి వివరం కోరగా,
మాల్యవంతుడు, "ప్రభూ! భగవంతుడు వాసుదేవుని కృప మరియు జయ ఏకాదశి వ్రతాన్ని ఆచరించడం వలన, మన రాక్షస బాధ తొలగిపోయింది" అని అన్నాడు.
అప్పుడు ఇంద్రుడు, "శ్రీకృష్ణుడిని ఆశ్రయించిన వారికి తప్పక మేలు జరుగుతుంది.కావున మీరు కూడా ఏకాదశి వ్రతాని ఆజన్మాంతం ఆచరించండి " అని పలికెను.
శ్రీ కృష్ణుడు ఇంకా ఇలా అన్నాడు, "ఓ రాజా! జయ ఏకాదశి ఉపవాసం బ్రహ్మహత్యా (బ్రాహ్మణుడిని చంపడం) అనే పాపాన్ని కూడా తొలగిస్తుంది. జయ ఉపవాసం ఆచరించి దానధర్మాలు చేసినవాడు , ఎన్నో యజ్ఞల ఫలం పొందుతాడు."
తదుపరి కొన్నాళ్లకు భీష్ముడు ఉత్తరాయణ కాలం వరకు వేచి యుండి విష్ణసహస్రనామాన్ని వేయి విధాలుగా కీర్తిస్తూ విశ్వకళ్యాణ కాంక్షతో మానవాళికి అందించి మాఘమాసం శుక్లపక్ష అష్టమి తిధినాడు ప్రాణాలు విడిచిన ఐదు రోజులకు ఈ జయ ఏకాదశి. కావున అప్పటినుండి మాఘ మాసంలో వచ్చే జయ ఏకాదశి ని భీష్మ ఏకాదశి అని కూడా అంటారు.
భారతీయ జనజీవనంతో పెనవేసుకుపోయిన భగవద్గీత మహాభారతంలోని భీష్మపర్వం మహాభారత గ్రంథానికే మకుటాయమానమైంది. భీష్మపర్వంలో భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక రహస్యాలను శ్రీకృష్ణుడు వివరించాడని పండితులు చెబుతున్నారు. భీష్మ పితామహుడు మరణకాలంలో సాక్షాత్తు పరమాత్మా అయిన కృష్ణుణ్ణి తన ధర్మవర్తనంతోను, తపశ్శక్తితోనూ తన వద్దకు రప్పించుకొని, ఆయన సమక్షంలోనే సమస్త మానవాళి బాధల్ని పోగొట్టే శ్రీ విష్ణు సహస్రనామాన్ని గానంచేసి, మోక్షంపొందాడు భీష్ముడు.
వాస్తవానికి దక్షిణాయణంలోనే అనగా మాఘశుద్ధ ఏకాదశికి ముందు 58 రోజులపాటు అంపశయ్యపై పడినా ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం వచ్చేదాకా ఆగి కౌరవులకు పాండవులకు మధ్య జరిగిన యుద్ధంలో అధర్మం వైపు నిలిచినందుకు శిక్షను తనకుతానే విధించుకుని, పరమాత్మా తన దర్శనంతో తప్పులను మన్నించాడని గమనించిన భీష్ముడు సంతృప్తితో జీవించి వుండగానే మోక్షం పొందిన మహనీయుడు.
అంపశయ్యపై ధ్యానం చేసుకుంటూ ఉన్న స్థితిలో ఎవరో ఒక వ్యక్తి తన దగ్గరకు వచ్చినారని గ్రహించిన ఆ మహానుభావుడు పరమాత్మ అయిన శ్రీకృష్ణుడిని పాండవులను మూసుకుపోయిన కనురెప్పలను భారంగా తెరచి చూశాడు. అప్పుడు చిట్ట చివరి దశలో ఉన్న కురు వృద్దుడైన భీష్మునికి ఎంతో ఆనందం కలిగి భక్తితో శ్రీకృష్ణునకు నమస్కరించాడు. ఆ సమయంలో పాండవులు. భీష్మపితామహునకు పాదాభివందనం చేశారు.
ధర్మరాజు భీష్ముడను పితామహ అని సంభోదిస్తూ యుద్ధంలో శ్రీకృష్ణుడి సాయంతో భౌతికంగా విజయం సాధించాను కాని, మానసికంగా గెలవలేకపోయాననని విన్నవించాడు. మానసిక శాంతి కలగాలంటే ఏం చేయాలి. ఏ దేవుడిని శరణు కోరాలి. అని అడగ్గా అంపశయ్యపై ఉన్న భీష్ముడు ధర్మరాజును చూసి తన చూపులను వాసుదేవుడైన శ్రీకృష్ణునిపై నిలిపి ధర్మరాజా లీలా మానుష విగ్రహుడైన ఈ శ్రీకృష్ణుడే అంటూ చేతులు జోడించి విష్ణసహస్రనామాన్ని వేయి విధాలుగా కీర్తిస్తూ విశ్వకళ్యాణ కాంక్షతో మానవాళికి అందించాడు. అదే ఏకాగ్రతతో శ్రీకృష్ణుని చూస్తూ ఊర్ధ్వలోక ప్రయాణానికి అనుమతి ఇమ్మని కోరాడు. అలా భీష్ముని ప్రస్థానం ముగిసింది.
భీష్మ పంచకం అంటే ఏమిటి?
భీష్మాష్టమి మొదలుకొని భీష్మద్వాదశి వరకూ ఉన్న ఐదు రోజులనూ భీష్మ పంచకం అని పిలుస్తారు. వ్యాసుడు భారతాన్ని ప్రజలకు అందించి ఉండవచ్చు. కానీ భీష్ముడే కనుక లేకపోతే భారతమే లేదు ! తండ్రి సౌఖ్యం కోసం తన సింహాసనాన్నే త్యాగం చేసిన ధీరుడు భీష్ముడు. తన ద్వారా కలిగే సంతానం వల్ల ఆ త్యాగం ఎక్కడ పొల్లు పోతుందో అన్న సంశయంతో, ఆజన్మాంతం పెళ్లి చేసుకోనంటూ ‘భీషణ’ ప్రతిజ్ఞ చేసిన ధీరుడు.
భీష్మునికి తను కోరుకున్న సమయంలో తనువు చాలించగలిగే వరం ఉంది. అందుకే ఆయన మార్గశిర మాసంలో అంపశయ్య మీదకి చేరుకున్నా, ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం వచ్చేవరకూ వేచి ఉన్నాడు. ఉత్తరాయణం ప్రవేశించిన తరువాత అష్టమి రోజున, తనని ఐక్యం చేసుకోమని ఆ కృష్ణ పరమాత్ముని వేడుకున్నాడు. భీష్ముడు జీవితం యావత్తూ పరిపక్వంగానే గడిచింది. ఇక తన మరణ సమయంలోనూ తన విశిష్టతను చాటుకున్నాడు ఈ కురువృద్ధుడు.
తనను చూసేందుకు అంపశయ్య వద్దకు వచ్చిన ధర్మరాజుకు, రాజనీతిలోని సారాంశమంతా బోధించారు. పాండవులతో పాటుగా ఉన్న కృష్ణుని వేనోళ్ల స్తుతిస్తూ విష్ణు సహస్ర నామాన్ని పలికారు. అలాంటి భీష్ముని కొలుచుకునేందుకు ఆయన నిర్యాణం చెందిన తరువాత వచ్చే 'జయ ఏకాదశి' ని భీష్మ ఏకాదశిగా కూడా జరుపుకొంటున్నాము.
భీష్మాష్టమి మొదలుకొని భీష్మద్వాదశి వరకూ ఉన్న ఐదు రోజులనూ భీష్మ పంచకం అని పిలుస్తారు. వ్యాసుడు భారతాన్ని ప్రజలకు అందించి ఉండవచ్చు. కానీ భీష్ముడే కనుక లేకపోతే భారతమే లేదు ! తండ్రి సౌఖ్యం కోసం తన సింహాసనాన్నే త్యాగం చేసిన ధీరుడు భీష్ముడు. తన ద్వారా కలిగే సంతానం వల్ల ఆ త్యాగం ఎక్కడ పొల్లు పోతుందో అన్న సంశయంతో, ఆజన్మాంతం పెళ్లి చేసుకోనంటూ ‘భీషణ’ ప్రతిజ్ఞ చేసిన ధీరుడు.
భీష్మునికి తను కోరుకున్న సమయంలో తనువు చాలించగలిగే వరం ఉంది. అందుకే ఆయన మార్గశిర మాసంలో అంపశయ్య మీదకి చేరుకున్నా, ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం వచ్చేవరకూ వేచి ఉన్నాడు. ఉత్తరాయణం ప్రవేశించిన తరువాత అష్టమి రోజున, తనని ఐక్యం చేసుకోమని ఆ కృష్ణ పరమాత్ముని వేడుకున్నాడు. భీష్ముడు జీవితం యావత్తూ పరిపక్వంగానే గడిచింది. ఇక తన మరణ సమయంలోనూ తన విశిష్టతను చాటుకున్నాడు ఈ కురువృద్ధుడు.
తనను చూసేందుకు అంపశయ్య వద్దకు వచ్చిన ధర్మరాజుకు, రాజనీతిలోని సారాంశమంతా బోధించారు. పాండవులతో పాటుగా ఉన్న కృష్ణుని వేనోళ్ల స్తుతిస్తూ విష్ణు సహస్ర నామాన్ని పలికారు. అలాంటి భీష్ముని కొలుచుకునేందుకు ఆయన నిర్యాణం చెందిన తరువాత వచ్చే 'జయ ఏకాదశి' ని భీష్మ ఏకాదశిగా కూడా జరుపుకొంటున్నాము.
జయ ఏకాదశి-భీష్మ ఏకాదశి రోజున చేయాల్సిన పనులు
జయ ఏకాదశి నాడు తెల్లవారుజామున లేచి స్నానం చేసి పూజా మందిరాన్ని శుభ్రం చేసుకోవాలి.
ఆ తరువాత పీటపై పసుపు రంగు కొత్త గుడ్డను ఉంచి కొద్దిగా బియ్యం పోసి వాటిపై తమలపాకు పెట్టి, విష్ణుమూర్తి లక్ష్మీ దేవి విగ్రహాలను లేదా చిత్రపటాన్ని ప్రతిష్ఠించుకోవాలి.
సంకల్పం చెప్పుకుని ఉపవాస దీక్ష చేపట్టి, విష్ణువును పూజించాలి.
షోడశపచార పూజలు చేసి పసుపు, కుంకుమ, గంధం సమర్పించాలి. పూలలో పసుపురంగు పూలు ఉండే విధంగా చూసుకోవాలి.
విష్ణు సహస్రనామం పఠించాలి. లేకపోతే శ్రద్ధగా భక్తితో వినాలి. అలాగే లక్ష్మీ దేవిని పూజించాలి.
తులసి చెట్టు వద్ద ధూప దీపం వెలిగించి ,పాలు కొబ్బరితో చేసిన పొంగలి నైవేద్యం సమర్పించాలి.
జయ ఏకాదశి నాడు తెల్లవారుజామున లేచి స్నానం చేసి పూజా మందిరాన్ని శుభ్రం చేసుకోవాలి.
ఆ తరువాత పీటపై పసుపు రంగు కొత్త గుడ్డను ఉంచి కొద్దిగా బియ్యం పోసి వాటిపై తమలపాకు పెట్టి, విష్ణుమూర్తి లక్ష్మీ దేవి విగ్రహాలను లేదా చిత్రపటాన్ని ప్రతిష్ఠించుకోవాలి.
సంకల్పం చెప్పుకుని ఉపవాస దీక్ష చేపట్టి, విష్ణువును పూజించాలి.
షోడశపచార పూజలు చేసి పసుపు, కుంకుమ, గంధం సమర్పించాలి. పూలలో పసుపురంగు పూలు ఉండే విధంగా చూసుకోవాలి.
విష్ణు సహస్రనామం పఠించాలి. లేకపోతే శ్రద్ధగా భక్తితో వినాలి. అలాగే లక్ష్మీ దేవిని పూజించాలి.
తులసి చెట్టు వద్ద ధూప దీపం వెలిగించి ,పాలు కొబ్బరితో చేసిన పొంగలి నైవేద్యం సమర్పించాలి.
