Ramanathaswamy Jyotirlinga, Rameswaram, Tamil Nadu - రామనాథస్వామి జ్యోతిర్లింగం, రామేశ్వరం, తమిళనాడు

రామనాథస్వామి జ్యోతిర్లింగం, రామేశ్వరం, తమిళనాడు

రామనాథస్వామి దేవాలయం (రామనాథస్వామి కోయిల్) అనేది భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రంలోని రామేశ్వరం ద్వీపంలో హిందూ దేవుడైన శివుడుకి అంకితం చేయబడిన ఒక హిందూ ఆలయం. ఇది పన్నెండు జ్యోతిర్లింగం ఆలయాలలో ఒకటి. ఇది నాయనార్లు (శైవ కవి-సన్యాసులు) అయిన అప్పర్, సుందరర్, సంబంధర్ తమ పాటలతో కీర్తించిన 276 పవిత్ర స్థలాలలో ఒకటైన పాడల్ పెట్ర స్థలాలలో ఒకటి. సంప్రదాయం ప్రకారం, శ్రీలంకగా గుర్తించబడిన లంక ద్వీప రాజ్యానికి రామ సేతు అనే వంతెనను దాటడానికి ముందు రామనాథస్వామి ఆలయపు లింగాన్ని (శివుడు యొక్క నిరాకార రూపం) రాముడు ప్రతిష్టించి పూజించాడు. ఇది చార్ ధామ్ తీర్థయాత్ర స్థలాలలో ఒకటి. ఈ ఆలయాన్ని 12వ శతాబ్దంలో పాండ్య రాజవంశానికి చెందిన రాజులు విస్తరించారు. దీని ప్రధాన గర్భగుడి జాఫ్నా రాజ్యం చక్రవర్తులైన జయవీర సింహయారియన్, అతని ఉత్తరాధికారి అయిన గుణవీర సింహయారియన్ లు ఈ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించారు. ఈ ఆలయానికి భారతదేశంలోని అన్ని హిందూ దేవాలయాలలో వలె అత్యంత పొడవైన వరండా ఉంది. దీనిని రాజు ముత్తురామలింగ సేతుపతి నిర్మించాడు. ఈ ఆలయం శైవులు, వైష్ణవులు, స్మార్తులు కొలవదగిన తీర్థయాత్ర స్థలంగా పరిగణిస్తారు.

జ్యోతిర్లింగం కథ
శివ పురాణం ప్రకారం పూర్వం బ్రహ్మ విష్ణువులు, తమలో తము "నేను గొప్ప అంటే నేను గొప్ప" అని వాదించుకున్నారు. ఈ వాదులాట కాస్త వివాదంగా మారింది. దాంతో పరమేశ్వరుడే స్వయంగా రంగంలోకి దిగాలనుకొన్నాడు. ఈశ్వర సంకల్పంతో ఒక పెద్ద జ్యోతిర్లింగం బ్రహ్మ విష్ణువుల మధ్య వెలసింది.

బ్రహ్మ విష్ణువులు ఇద్దరు లింగాన్ని సమీపించారు. అప్పటి వరకు వారి మధ్య ఉన్న ఆధిపత్య పోరు తాత్కలికంగా సద్దుమణిగింది. ఆ మహా లింగం మొదలు, తుది తెలుసుకోవాలన్న ఆసక్తి వారిద్దరికీ కలిగింది. బ్రహ్మ హంసా రూపం దరించి లింగం అగ్ర బాగాన్ని చూడడానికి, విష్ణువు వరాహ రుపమలో అదిని కనుక్కోవడానికి బయలు దేరాడు.

బ్రహ్మకు ఎంతకు లింగం అగ్ర భాగం కాని మొదలు కాని కనిపించలేదు. ఇంతలో లింగం పక్క నుంచి ఒక కేతక పుష్పం (మొగలి పువ్వు) జారి కిందకు రావడం చూసి బ్రహ్మ దాన్ని ఆపి, బ్రహ్మకు, విష్ణువుకు నడుమ జరిగిన వాదాన్ని వివరించి, సహాయం చేయమని అడిగాడు. ఆవు కనపడితే అదే విధంగా చెప్పి, ఆ లింగం అగ్ర భాగాన్ని చూసినట్లుగా, విష్ణువుతో చెప్పేటప్పుడు అది నిజమేనని సాక్ష్యం ఇమ్మని ప్రాధేయపడ్డాడు. సాక్షాత్తు సృష్టి కర్తయే తనని బ్రతిమాలేసారికి కాదనలేక సరేనంటాయి.

రెండు, కిందకు దిగి వచ్చే సరికి విష్ణువు తాను ఆ లింగం మొదలు చూడలేకపోయాను అని ఒప్పుకున్నాడు. బ్రహ్మ తాను లింగం అగ్ర భాగాన్ని చూశానని, కావాలంటే అవును, మొగలి పువ్వును అడగమని చెప్పాడు. నిజమే అంది మొగలి పువ్వు, బ్రహ్మ దేవుడి మాటను కాదనలేక అయన లింగం అగ్ర భాగాన్ని చూసాడని ఆవు తలతో చెబుతుంది కాని, అసత్యం చెప్పడానికి ఇష్టం లేక తోకతో చూడలేదని చెబుతుంది. 

బ్రహ్మ దేవుడి అసత్య ప్రచారాన్ని చూడ లేక ఈశ్వరుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు. బ్రహ్మ దేవుడు అబద్దం చెప్పిన కారణం భూలోకంలో ఎచ్చటా పూజలు అందుకోడానికి అర్హత లేకుండా శాపం యిచ్చాడు. విష్ణువుకు ప్రజలు నిరంతరం కొలిచేటట్లు వరమొసగాడు. శివుడు యేర్పరచిన "జ్యోతిర్లింగం" అనంతమైనది. దానినుండి వెలువడిన కిరణాలు పడిన ప్రదేశాలు ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలైనాయి.

సాధారణంగా జ్యోతిర్లింగాలు 64 కానీ వాటిలో 12 మాత్రం అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవిగా భావింపబడతాయి. ఈ పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ప్రతీదీ అచ్చట గల ప్రధాన దైవం పేరుతోనే ఉంటాయి. ప్రతీదీ ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంటాయి. ఈ జ్యోతిర్లింగాలన్నింటిలో ప్రధాన దైవం "లింగం" . ఇది అనంతమైన జ్యోతిర్లింగ స్తంభంగా భావింపబడుతుంది. ఇది అనంతమైన శివతత్వానికి నిదర్శనం.

ఈ జ్యోతిర్లింగాలు గుజరాత్ లోని సోమనాథుడు, శ్రీశైలం లోని మల్లిఖార్జునుడు, ఉజ్జయిని లోని మహాకాళేశ్వరుడు, మధ్యప్రదేశ్ లోని ఓంకారేశ్వరుడు, హిమాలయాలలోని కేదారినాథుడు, మహారాష్ట్ర లోని భీమశంకరుడు, వారణాశి లోని కాశీ విశ్వనాథుడు, మాహారాష్ట్రలోని త్రయంబకేశ్వరుడు, డియోగర్ లోని వైద్యనాథుడు, ద్వారక లోని నాగేశ్వరుడు, తమిళనాడులోని రామేశ్వరుడు, ఔరంగాబాద్ లోని గ్రీష్మేశ్వరుడు.

రామాయణ గాథ
రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో, అయోధ్యకు తిరుగు ప్రయాణంలో రాముడు, లంకకు వారధిని నిర్మించడానికి ముందు రామేశ్వరం ద్వీపంలో శివుడు లింగరూపంలో ఆవిర్భవించడం, ఆయనను పూజించడం గురించి సీతకు వివరిస్తాడు. ఆ ప్రదేశం అత్యంత పవిత్రమైనదని, మహాపాపాలను సైతం పరిహరించగలదని ఆయన పేర్కొంటాడు.

శివ పురాణం ప్రకారం, రాముడు రామేశ్వరం సముద్రతీరంలో లింగరూపంలో ఉన్న శివుడిని మంత్రజపం, ధ్యానం, నృత్యం ద్వారా ఆరాధించాడు. రాముని భక్తికి ప్రసన్నుడైన శివుడు ఆయన ముందు ప్రత్యక్షమై, రావణుడిపై విజయం సాధించమని వరాన్ని ప్రసాదించాడు.

అనంతరం రాముడు, లోకాన్ని పవిత్రం చేయడానికి, ప్రజలందరికీ అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదించడానికి ఆ ద్వీపంలోనే శాశ్వతంగా ఉండాలని శివుడిని ప్రార్థించాడు. రామేశ్వర లింగాన్ని పూజించడం వల్ల భక్తులకు భౌతిక సుఖాలతో పాటు మోక్షం కూడా లభిస్తుందని ఈ పురాణం పేర్కొంటుంది.

ఆలయ స్థలపురాణ సంప్రదాయం ప్రకారం రామాయణంలో రాముడు, విష్ణువు ఏడవ అవతారం. రామేశ్వరంలో శ్రీ రాముడు సేతువు నిర్మించి లంకాధిపతైన రావణాసురుడు పరిపాలించిన లంకకు చేరాడు. ఇక్కడ రాముడు నిర్మించిన సేతువుని రామసేతువు అని పిలుస్తారు. 

రావణాసురిడిని హతమార్చిన తర్వాత తనకి అంటిన బ్రహ్మ హత్యాపాతకం నిర్మూలించు కోవడం కొరకు రామేశ్వరము లింగ ప్రతిష్ఠ చేయాలను కుంటాడు.  రాముడు శివుణ్ణి కొలుచుటకు పెద్ద లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాలని అనుకోని హనుమంతుని హిమాలయాల నుండి లింగాన్ని తేవలసినదిగా ఆజ్ఞాపిస్తాడు.

ఆయన తెచ్చే లోపుగానే కాలాతీతం అయినందున రాముని భార్య సీత చిన్న లింగాన్ని తయరుచేసి తెస్తుంది. ఈ లింగమే గోపురంలో కొలువ బడుతున్నదని నమ్మకం. ఈ లింగాన్ని రామనాథేశ్వర స్వామిగా ప్రతిష్ఠించాడు రాముడు. రామేశ్వరం శైవులకు, వైష్ణవులకు అత్యంత పవిత్ర స్థలం.

చరిత్ర
ఢిల్లీ సుల్తాన్ పాలకుడు అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ ప్రధాన సేనాధిపతి మాలిక్ కాఫూర్, 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తన సైనిక దండయాత్రలో పాండ్య రాకుమారుల నుంచి తీవ్ర ప్రతిఘటన ఎదురైనప్పటికీ రామేశ్వరానికి చేరుకున్నాడని ఫిరిష్తా పేర్కొన్నాడు. తన విజయానికి గుర్తుగా అతడు అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ పేరుతో ఒక మసీదును నిర్మించాడు. 

ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఆస్థాన చరిత్రకారులు నమోదు చేసిన ఆధారాల ప్రకారం, మాలిక్ కాఫూర్ మదురై, చిదంబరం, శ్రీరంగం, వృద్ధాచలం, రామేశ్వరం తదితర పవిత్ర ఆలయ పట్టణాలపై దాడులు చేసి, బంగారం, ఆభరణాలు వంటి సంపదకు నిలయాలుగా ఉన్న ఆలయాలను ధ్వంసం చేశాడు. 1311లో ద్వారసముద్రం, పాండ్య రాజ్యం నుంచి అపారమైన సంపదను కొల్లగొట్టి ఢిల్లీకి తీసుకువెళ్లాడు.

ప్రస్తుతం కనిపిస్తున్న ఆలయ నిర్మాణం ప్రధానంగా 17వ శతాబ్దంలో నిర్మితమైనదిగా భావిస్తారు. అయితే పశ్చిమ ప్రాకారంలోని చిన్న విమానం 11వ లేదా 12వ శతాబ్దానికి చెందినదని ఫెర్గూసన్ అభిప్రాయపడ్డాడు. కిళవన్ సేతుపతి లేదా రఘునాథ కిళవన్ ఈ ఆలయ నిర్మాణానికి అనుమతినిచ్చినట్లు చెబుతారు. 

ఆలయ అభివృద్ధిలో జాఫ్నా పాండ్య రాజుల కృషి గణనీయమైనది. జయవీర సింగయారియన్ (క్రీ.శ. 1380–1410) ఆలయ గర్భగృహ పునరుద్ధరణ కోసం కోణేశ్వరం ఆలయం, ట్రింకోమలీ నుంచి రాతి దిమ్మెలను ఓడల ద్వారా రామేశ్వరానికి తరలించాడు.

జయవీర సింగయారియన్ వారసుడు గుణవీర సింగైయార్యన్ (పరరాజశేఖరన్ V), రామేశ్వరం ఆలయ ధర్మకర్తగా వ్యవహరించడంతో పాటు ఆలయ నిర్మాణాభివృద్ధిని, శైవమత విశ్వాసాల వ్యాప్తిని పర్యవేక్షించాడు. అతడు తన ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని కోణేశ్వరం ఆలయానికి విరాళంగా ఇచ్చాడు. ముఖ్యంగా, శిథిలావస్థకు చేరుకున్న ఆలయ నిర్మాణాల పునరుద్ధరణకు ప్రధాని ముత్తిరుళప్ప పిళ్ళై హయాంలో భారీ మొత్తంలో నిధులు వెచ్చించారు. రామేశ్వరం ఆలయంలోని విశిష్టమైన చొక్కట్టాన్ మండపం ప్రాకార నిర్మాణాన్ని కూడా ఆయన కాలంలో పూర్తి చేశారు.

శ్రీలంక పాలకులు సైతం ఆలయ నిర్మాణాభివృద్ధికి తోడ్పడ్డారు. పరాక్రమబాహు (క్రీ.శ.1153–1186) ఆలయ గర్భగృహ నిర్మాణంలో పాలుపంచుకున్నాడు. శ్రీలంక రాజు నిస్సంక మల్ల కూడా విరాళాలు అందించడంతో పాటు పనివారిని పంపించి ఆలయ అభివృద్ధికి సహకరించాడు.

క్రీ.శ. 1667లో మదురై నాయక రాజుల కాలంలో, పాండియూరుకు చెందిన సొక్కప్పన్ సేర్వైకారర్ కుమారుడు పెరుమాళ్ సేర్వైకారన్, రామేశ్వరం ఆలయానికి పప్పకుడి గ్రామాన్ని దేవదానంగా ఇచ్చాడు. వీరు రామనాథపురం రాజ్యంలో తిరుమలై రఘునాథ సేతుపతి పాలనలో స్థానిక సామంతులుగా ఉన్నారు. ఈ దానానికి సంబంధించిన వివరాలను భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ కోసం మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ ప్రభుత్వ ముద్రణాలయం 1885లో ప్రచురించింది. పప్పకుడితో పాటు ఆనందూర్, ఉరసూర్ గ్రామాలను కూడా రామేశ్వరం ఆలయానికి దానంగా ఇచ్చారు. ఈ గ్రామాలు రాధానల్లూర్ విభాగంలోని మేలైమకాని సీర్మై ప్రాంత పరిధిలో ఉండేవి.

ఈ ఆలయం భారతదేశంలోని ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలలో ఒకటి. దీనికి సంబంధించి అనేక చారిత్రక ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. తంజావూరును పాలించిన మరాఠా రాజులు క్రీ.శ. 1745 నుంచి 1837 మధ్య మయిలాడుతురై నుంచి రామేశ్వరం వరకు యాత్రికుల కోసం సత్రాలు ఏర్పాటు చేసి, వాటిని ఆలయానికి దానంగా ఇచ్చారు.

నిర్మాణ శైలి
ఆలయంలోని ప్రధాన దైవం లింగం రూపంలో ఉన్న రామనాథస్వామి (శివుడు). గర్భగృహంలో రెండు లింగాలు ఉన్నాయి. సంప్రదాయం ప్రకారం, వాటిలో ఒకటి రాముడు ఇసుకతో రూపొందించినదిగా భావించే ప్రధాన దైవమైన రామలింగం కాగా, మరొకటి హనుమంతుడు కైలాసం నుంచి తీసుకువచ్చిన విశ్వలింగం.

హనుమంతుడు తీసుకువచ్చినందున విశ్వలింగాన్ని ముందుగా పూజించాలని రాముడు ఆదేశించినట్లు చెబుతారు. ఈ సంప్రదాయం నేటికీ కొనసాగుతోంది.

దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రాచీన ఆలయాల మాదిరిగానే, ఈ ఆలయ ప్రాంగణానికి నాలుగు వైపులా ఎత్తైన ప్రహరీ గోడ (మదిల్) ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణం తూర్పు నుంచి పశ్చిమానికి సుమారు 865 అడుగులు, ఉత్తరం నుంచి దక్షిణానికి సుమారు 657 అడుగుల విస్తీర్ణంలో ఉంది. తూర్పు, పశ్చిమ దిశల్లో భారీ గోపురాలు, ఉత్తర, దక్షిణ దిశల్లో ప్రవేశ గోపురాలు ఉన్నాయి. ఆలయ అంతర్భాగంలో విశాలమైన, పొడవైన ప్రాకార మార్గాలు ఉన్నాయి. ఇవి ఐదు అడుగులకు పైగా ఎత్తైన వేదికలపై నిర్మించిన భారీ స్తంభాల వరుసల మధ్య విస్తరించి ఉన్నాయి.

రెండవ ప్రాకార మార్గం ఇసుకరాతి స్తంభాలు, దూలాలు, పైకప్పుతో నిర్మించబడింది. పశ్చిమ వైపున మూడవ ప్రాకార మార్గం కలిసే ప్రదేశం, పశ్చిమ గోపురం నుంచి సేతుమాధవ ఆలయానికి వెళ్లే రాయి పరచిన మార్గం కలిసి చదరంగపు బల్లను పోలిన విశిష్ట నిర్మాణాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. దీనిని సాధారణంగా చొక్కట్టాన్ మండపం అని పిలుస్తారు.

వసంతోత్సవం సమయంలోను, రామనాథపురం సేతుపతి నిర్వహించే ఆడి (జూలై–ఆగస్టు), మాసి (ఫిబ్రవరి–మార్చి) మాసాల ఉత్సవాలలో ఆరవ రోజున ఉత్సవమూర్తులను ఇక్కడ అలంకరించి ఉంచుతారు.

ఆలయంలోని వెలుపలి ప్రాకార మార్గాలు ప్రపంచంలోనే అత్యంత పొడవైన ఆలయ ప్రాకార మార్గాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఇవి సుమారు 6.9 మీటర్ల ఎత్తులో ఉండి, తూర్పు, పశ్చిమ దిశల్లో ఒక్కొక్కటి సుమారు 400 అడుగులు, ఉత్తర, దక్షిణ దిశల్లో ఒక్కొక్కటి సుమారు 640 అడుగుల పొడవు కలిగి ఉన్నాయి. లోపలి ప్రాకార మార్గాలు తూర్పు, పశ్చిమ దిశల్లో ఒక్కొక్కటి సుమారు 224 అడుగులు, ఉత్తర, దక్షిణ దిశల్లో ఒక్కొక్కటి సుమారు 352 అడుగుల పొడవు ఉన్నాయి. తూర్పు, పశ్చిమ వైపుల వాటి వెడల్పు 15.5 అడుగుల నుంచి 17 అడుగుల వరకు ఉంటుంది. ఉత్తర, దక్షిణ వైపుల ప్రాకారాల వెడల్పు 14.5 అడుగుల నుంచి 17 అడుగుల వరకు ఉంటుంది. ఈ ప్రాకార మార్గాల మొత్తం పొడవు సుమారు 3,850 అడుగులు. వెలుపలి ప్రాకారంలో సుమారు 1,212 స్తంభాలు ఉన్నాయి. నేల నుంచి పైకప్పు మధ్యభాగం వరకు వీటి ఎత్తు సుమారు 30 అడుగులు. ప్రధాన గోపురమైన రాజగోపురం 53 మీటర్ల ఎత్తు ఉంటుంది. చాలా స్తంభాలపై ప్రత్యేకమైన శిల్పాకృతులు చెక్కబడి ఉన్నాయి.

ప్రారంభంలో రామనాథస్వామి ఆలయం గడ్డితో కప్పబడిన ఒక సాధారణ నిర్మాణంగా ఉండేది. ప్రస్తుతం కనిపిస్తున్న ఆలయ నిర్మాణం అనేక శతాబ్దాల కాలంలో పలువురు పాలకులు, దాతల కృషితో రూపుదిద్దుకుంది. ఆలయ నిర్మాణాభివృద్ధిలో రామనాథపురం సేతుపతులు ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. 17వ శతాబ్దంలో దళవాయి సేతుపతి ప్రధాన తూర్పు గోపురంలోని కొంత భాగాన్ని నిర్మించాడు. 18వ శతాబ్దం చివరలో ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన మూడవ ప్రాకార మార్గాన్ని ముత్తురామలింగ సేతుపతి నిర్మించాడు. ఆయన 49 సంవత్సరాలు జీవించి, 1763 నుంచి 1795 వరకు పాలించాడు. ఈ ప్రాకార మార్గాన్ని చొక్కట్టాన్ మండపం అని పిలిచేవారు. ఆయన పాలనలో ప్రధానమంత్రి ముత్తిరుళప్ప పిళ్ళై కాగా, ఉప ప్రధానమంత్రి కృష్ణ అయ్యంగార్. మూడవ ప్రాకార మార్గం పశ్చిమ ప్రవేశద్వారం వద్ద సేతుపతి విగ్రహంతో పాటు ఆయన ఇద్దరు ప్రధానుల (మంత్రుల) విగ్రహాలను చూడవచ్చు.

ఖడ్గం, కొమ్ము ధరించిన వీరభద్రుని సంయుక్త స్తంభ శిల్పాలు 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో విజయనగర రాజులు చేర్చినవిగా భావిస్తారు. ఇటువంటి వీరభద్రుని స్తంభాలను మదురై నాయక రాజులు తిరువట్టారులోని ఆదికేశవ పెరుమాళ్ ఆలయం, మదురైలోని మీనాక్షి ఆలయం, తిరునెల్వేలిలోని నెల్లైయప్పర్ ఆలయం, టెంకాసిలోని కాశీ విశ్వనాథర్ ఆలయం, కృష్ణాపురం వెంకటాచలపతి ఆలయం, తాడికొంబులోని సౌందరరాజ పెరుమాళ్ ఆలయం, శ్రీవిల్లిపుత్తూరు ఆండాళ్ ఆలయం, శ్రీవైకుంఠంలోని శ్రీవైకుంఠనాథ పెరుమాళ్ ఆలయం, అవుదయ్యార్కోయిల్, తిరుక్కురుంగుడిలోని వైష్ణవ నంబి, తిరుక్కురుంగుడివల్లి నాచియార్ ఆలయంలలో కూడా నిర్మించారు.

రామనాథస్వామికి, ఆయన దేవేరి పార్వతవర్ధినికి వేర్వేరు ఆలయాలు ఉన్నాయి. వీటి మధ్య ఒక ప్రాకార మార్గం ఉంది. విశాలాక్షి దేవి, ఉత్సవమూర్తులు, శయనగృహం, విష్ణువు, గణేశునికి ప్రత్యేక ఆలయాలు ఉన్నాయి. 

మహాయోగి పతంజలి సమాధి ఈ ఆలయంలోనే ఉన్నట్లు చెబుతారు. ఆయనకు ఇక్కడ ప్రత్యేక ఆలయం కూడా ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో అనుప్పు మండపం, శుక్రవార మండపం, సేతుపతి మండపం, కల్యాణ మండపం, నంది మండపం అనే వివిధ మండపాలు ఉన్నాయి.

ఆలయ కోనేర్లు (తీర్థాలు)
భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రానికి చెందిన రామేశ్వరం ద్వీపంలో , దాని చుట్టుపక్కల అరవై నాలుగు (64) తీర్థాలు (పవిత్ర జల వనరులు) ఉన్నాయి. స్కంద పురాణం ప్రకారం వాటిలో ఇరవై నాలుగు చాలా ముఖ్యమైనవి. ఈ తీర్థాలలో స్నానం చేయడం రామేశ్వర యాత్రలో ఒక ప్రధాన భాగం, ఇది ప్రాయశ్చిత్తంతో సమానంగా పరిగణించబడుతుంది. వీటిలో ఇరవై రెండు తీర్థాలు రామనాథస్వామి ఆలయం లోపల ఉన్నాయి.  సంఖ్య 22 అనేది రాముని అంబులపొదిలోని 22 బాణాలను సూచిస్తుంది. మొదటిది, ప్రధానమైనది అగ్ని తీర్థం అని పిలువబడే సముద్రం (బంగాళాఖాతం).

స్థల, మూర్తి, తీర్థం అనే విశిష్టత కలిగిన అతికొద్ది ఆలయాలలో రామేశ్వరం ఒకటి. రామనాథస్వామి ఆలయ తీర్థం చాలా ప్రత్యేకమైనది. కొలను , బావి రూపంలో 22 తీర్థాలు ఉన్నాయి. ఈ 22 తీర్థాలు శ్రీరాముని 22 బాణాలను ప్రతిబింబిస్తాయి.

ఆలయ సముదాయంలో, రామేశ్వరం చుట్టూ గల విగ్రహాలు
ఇచట రామనాథస్వామి , విశాలాక్షి దేవతల విగ్రహాలు విడివిడిగా ఉన్నాయి. ఇవి ఒక కారిడార్ తో వేరుచేయబడినాయి. ఇచట విశాలాక్షి, పర్వతవర్ధిని, ఉత్సవ విగ్రహం, శయన గృహం పెరుమాళ్, మొహానపతి విగ్రహాలు విడివిడిగా ఉన్నాయి. ఈ దేవాలయంలో వివిధ రకాల మండపాలు ఉన్నాయి. అవి అనుప్పు మండపం, శుక్రవార మండపం, సేతుపతి మండపం, కళ్యాణ మండపం, నంది మండపం.

చార్ థామ్
అద్వైత గురువు ఆదిశంకరుడు చార్ ధామ్‌లను ప్రారంభించాడని నమ్ముతారు
ఈ దేవాలయం అతి పవిత్రమైన "చార్‌దామ్" (నాలుగు ఆధ్యాత్మిక స్థలాలు) లలో ఒకటి. మిగిలినవి బద్రీనాథ్, పూరీ, ద్వారకలు. దీని మూలాలు కచ్చితంగా తెలియనప్పటికీ, అద్వైత మత పాఠశాలను ఆది శంకరాచార్యులు ప్రారంభించారు. ఆయన సాథు సంస్థలను భారత దేశ వ్యాప్తంగా నెలకొల్పినట్టు ఆధారాలున్నాయి. ఇచట చార్‌ధామ్‌లలో ఒకటిగా ఈ దేవాలయాన్ని నెలకొల్పినట్లు ఆధారాలున్నాయి. భారత దేశం నలుమూలలా నాలుగు మఠాలు నెలకొల్పాడు. వాటిలో ఉత్తర భాగాన బద్రీనాథ్ లో బద్రీనాథ్ దేవాలయం, తూర్పున పూరీలో జగన్నాథ దేవాలయం, పశ్చిమాన ద్వారకలో ద్వారకాధీశ దేవాలయాన్ని, దక్షిణాన రామేశ్వరంలో రామనాథస్వామి దేవాలయాలను నెలకొల్పాడు. సిద్ధాంతపరంగా దేవాలయాలు హిందూమత శాఖలైన శైవ, వైష్ణవ శాఖలుగా విభజించబడినప్పటికీ, చార్‌ధామ్‌ అందరు హిందువులకూ ప్రసిద్ధ యాత్రా స్థలాలుగా భాసిల్లాయి.

ఇంకో చార్‌ధామ్‌ పేరుతో హిమాలయాలలో నాలుగు నిలయాలున్నాయి. అవి బద్రీనాథ్, కేదార్‌నాథ్, గంగోత్రి, యమునోత్రి. ఈ నాలుగు క్షేత్రాలు కూడా హిమాలయాల దిగువ ప్రాంతాలలో ఉన్నాయి. 20 వ శతాబ్దంలో అసలైన చార్‌ధామ్‌ లకు ఈ నాలుగు చార్‌ధామ్‌ల మధ్య గల భేదాలను బట్టి హిమాలలోని ఈ క్షేత్రాలకు "ఛోటా చార్‌ధామ్‌" అని పేరిడినారు.  ఈ నాలుగు క్షేత్రాలను సందర్శించుట అనునది హిందువులలో పవిత్రమైన పుణ్యకార్యంగా భావిస్తారు. జీవితంలో ఒకసారైనా వీటిని సందర్శించాలనేది హిందువుల నమ్మకం సాంప్రదాయకంగా ఈ ప్రయాణం తూర్పున పూరీ నుండి ప్రారంభమై సవ్యదిశలో ప్రయాణిస్తూ మిగిలిన మూడింటినీ సందర్శించాలి.

ఈ దేవాలయం చారిత్రక ప్రాధాన్యత కలిగిన ప్రసిద్ధ పర్యాటక ప్రాంతం. తంజావూరును పరిపాలించు మహారాజులు "సత్రం" లేదా విరామ భవనాలను నిలకొల్పారు. ఇవి మయిలాడుతురై, రామేశ్వరం మధ్య 1745, 1837 లలో నెలకొల్పారు. వీటిని దేవాలయానికి విరాళంగా యిచ్చారు.

రోడ్డు మార్గం: రామేశ్వరం ప్రధాన బస్ స్టాండ్. తమిళనాడు ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ (TNSTC) మరియు ప్రైవేట్ ట్రావెల్స్ బస్సులు మదురై (సుమారు 170 కి.మీ, 3.5 గంటలు), చెన్నై, కన్యాకుమారి నుండి నిత్యం నడుస్తాయి.

రైలు మార్గం: రామేశ్వరం రైల్వే స్టేషన్ (RMM) - ఆలయానికి కేవలం 2 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంటుంది. మదురై, చెన్నై, తంజావూరు మరియు తిరుపతి వంటి ప్రధాన నగరాల నుండి ప్రత్యక్ష రైళ్లు అందుబాటులో ఉన్నాయి. ప్రసిద్ధ పంబన్ వంతెన మీదుగా రైలు ప్రయాణం సాగుతుంది.

వాయు మార్గం: సమీప విమానాశ్రయం మదురై ఎయిర్‌పోర్ట్ (IXM) - రామేశ్వరానికి సుమారు 160 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.

మన దేవాలయాలు చారిత్రక నగరాలూ

నిత్య స్తోత్రావళి

నిత్య పారాయణ శ్లోకాలు

స్తోత్రాలు

పంచాంగం

Bhimashankar Jyotirlinga, Bhavagiri Village, Khed Taluka, Pune District - భీమశంకర జ్యోతిర్లింగం, భావగిరి గ్రామం, ఖేడ్ తాలుకా, పూణే జిల్లా

భీమశంకర జ్యోతిర్లింగం, భావగిరి గ్రామం, ఖేడ్ తాలుకా, పూణే జిల్లా

భీమశంకర క్షేత్రం ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో భీమశంకర జ్యోతిర్లింగం వెలసిన పుణ్యక్షేత్రం.


భీముడు అనే రాక్షసుడి కారణంగా తలెత్తిన వివత్తును తొలిగించి నందువల్ల ఆ భీమశంకర జ్యోతిర్లింగంగా ప్రసిద్ధిచెందింది. భీమశంకర క్షేత్రం సహ్యాద్రి పర్వత సానువుల్లో మహారాష్ట్రలో పూణేకు 127 కి.మీ. ముంబాయికి 200 కి.మీ. దూరంలో, పూణే జిల్లాలోని ఖేడ్ తాలుకాలో భీమశంకరం లోని భీమా నది ప్రక్కన భావగిరి గ్రామంలో వెలసి ఉంది.

సహ్యాద్రి పర్వత శిఖరాలలో ఒకదాని పేరు డాకిని. ఆ కొండపై భాగంలో పరమశివుడు ”భీమశంకర జ్యోతిర్లింగం"గా వెలిశాడు. కృష్ణా నది యొక్క ఉపానది అయిన భీమానది ఇక్కడే పుట్టింది. అది పుట్టినచోట శివలింగం ప్రక్కభాగం నుంచి కొద్ది కొద్దిగా ప్రవహిస్తూంటుంది. భీమశంకరుడు శాకిని, డాకిని మొదలైన రాక్షస సమూహాలతో సేవించబడుతూ ఉన్నాడని పురాణవచనం.

భీమశంకర్ దేవాలయాన్ని 13 వ శతాబ్దంలో నాగరా పద్ధతిలో పీష్వాల దీవాన్ అయిన నానా ఫడ్నవీస్ నిర్మించినట్లు చారిత్రికా ఆధారాలనుసారం తెలుస్తోంది. ఆ గుడి గోపురాన్ని చూడగానే ఏదో తెలియని అనుభూతి కలుగుతుంది. నల్లటి రాతితో చెక్కిన ఆ ఆలయ శిఖరాన్ని చూడగానే ఎంతోభక్తి భావం కలగుతుంది.

గుడి లోపల చిన్నగా వున్నా ఆ శివలింగాన్ని వెండితో తాపడం చేసారు. దాని పైన ఒక కత్తి గాటు ఉంటుంది. సా.శ1437 లో చిమన్జీ అంతజీ నాయక్ అను నతను స్వామి ముందుర ఉన్నసభా మండపాన్ని నిర్మించాడు. రఘునాథ్ పీష్వా అనే అతను ఒక నూతిని తవ్వించాడు ఆ కోనేటి లోపల ఒక వినాయకుని విగ్రహం కుడా వుంది.

ఈ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం భూమికంటే చాలా దిగువన ఉంటుంది. ఎన్నో ఆలయాలు పర్వత శిఖరాల పైన వుంటాయి. కాని లోయలో ఉండే అతి కొద్ది ఆలయాల్లో భీమాశంకర్ ఒకటి అన్ని జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రాల్లాగే భీమాశంకర్ గర్భ గుడి కూడా కిందికి ఉంటుంది. సులువైన మెట్ల మార్గం గుండా ఈ క్షేత్రానికి వెళ్లాలి. ఈ మార్గం గుండా కట్టెతో చేసిన మాదిరిగా ప్లాస్టిక్ స్థంబాలు పైన కూడా ప్లాస్టిక్ రూఫ్ తో కూడిన మరి అత్యంత సుందరమైన స్వాగత ద్వారం ఎంతో రమణీయం.

స్థల పురాణం
పూర్వం భీముడనే పేరుగల రాక్షసుడు తన తల్లియైన కర్కటితో ఈ పర్వత శిఖరం మీద నివసిస్తూ ఉండేవాడు. భీముడు ఒకనాడు తల్లిని "అమ్మా నా తండ్రి ఎవరు? ఎక్కడున్నాడు? నీవు ఈ కొండమీద ఒంటరిగా ఉండటానికి కారణం ఏమిటి" అని ప్రశ్నించాడు.

అప్పుడు కర్కటి కుమారునితో "నాయనా లంకా రాజ్యానికి ప్రభువైన రావణాసురుని తమ్ముడైన కుంభకర్ణుడు మీ తండ్రి. పరాక్రమవంతులైన నీ తండ్రిని, పెదతండ్రిని దుర్మార్గుడైన శ్రీరాముడు సంహరించాడు. నా తండ్రి కర్కటుడు, తల్లి పుష్కసి. నా మొదటి భర్త విరాధుడు. అతనిని కూడా ఒకప్పుడు శ్రీరాముడే సంహరించాడు. ఒకనాడు నా తల్లిదండ్రులు అగస్త్యమహర్షి శిష్యుడైన సుతీక్ష్ణుడుని తినబోయారు. తపస్సంపన్నుడైన అతను కోపంతో నా తల్లిదండ్రులను భస్మం చేశాడు. నేను దిక్కులేని దానినై బిక్కు బిక్కుమంటూ కాలం గడుపుతున్నాను. అప్పుడు ఒకనాడు ఇక్కడికి వచ్చిన కుంభకర్ణుడు నన్ను బలవంతంగా చేపట్టాడు. ఆ విధంగా నీవు జన్మించావు. నీ తండ్రి మహావీరుడు కనుక తండ్రిని మించిన కొడుకువై నీ వంశానికి పేరు తీసుకొనిరా" అని చెప్పింది.

తల్లిమాటలు విన్న భీముడు కోపంతో వణికిపోయాడు. తన వంశాన్ని నాశనం చేసిన విష్ణుమూర్తినీ, ఆయన భక్తులనూ సర్వనాశనం చేయాలని కంకణం కట్టుకున్నాడు. దేవతలను, మహర్షులను మట్టుపెట్టాలని పట్టుపట్టాడు. బ్రహ్మదేవుని గురించి వేయి సంవత్సరాలు ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు. అప్పుడు బ్రహ్మప్రత్యక్షమై ఆ రాక్షసునికి అంతులేని పరాక్రమాన్ని, అనంతమైన దైర్యాన్ని వరంగా ప్రసాదించాడు. వరగర్వంతో భీమాసురుడు దేవలోకం మీదికి దండెత్తి దేవేంద్రుని ఓడించి దేవలోకాన్ని ఆక్రమించుకొన్నాడు. ఆ తరువాత భూలోకమంతా తిరిగి సాధువులైన భక్తులను మహార్షులను బాధించాడు.

ఆ కాలంలో కామరూప దేశాన్ని సుదక్షిణుడు అనే రాజు పరిపాలిస్తూండేవాడు. ఆయన గొప్ప శివభక్తుడు. అఖండమైన తపస్సంపన్నుడు. భీమాసురుడు అతనిపై దండెత్తి అతనిని కారాగారంలో బంధించాడు. శివభక్తుడైన సుదక్షిణుడు కారాగారంలోనే మట్టితో ఒక లింగాన్ని చేసి పూజిస్తూ నిరంతరం శివపంచాక్షరి మంత్రాన్ని జపిస్తూ ఉన్నాడు.

ఒకరోజు భీమాసురుడు ఆ రాజును సమీపించి "ఓరీ బుద్ధిమాలినవాడా ఈ జపము లేమిటి? ఈ శివపూజలేమిటి ? ఇకపై ఈ పిచ్చిపనులు మాను" అని గర్జించాడు. అయినా ఆ రాజు ఇవి ఏమీ పట్టించుకోకుండా శివపూజలో నిమగ్నమైపోయాడు. రాక్షసుడికి వళ్ళు మండింది పళ్ళు పటపట కొరకుతూ కత్తిని తీసి "మూర్ఖుడా ఏమి మాట్లాడవు! నిన్నే!" అని అరిచాడు.

రాజు నెమ్మదిగా కళ్ళు తెరచి "రాక్షసరాజా మనకు కనిపించే చరాచర జగత్తుకంతటికి పరమశివుడే ప్రభువు. అతడే ఈ ప్రపంచానికి కర్త. భరించేది అతడే, హరించేది అతడే. నేనా జగత్పతిని సేవిస్తూన్నాను. నీ గర్జనలు, గాండ్రింపులు నన్ను ఏమీ చేయలేవు" అన్నాడు.

అంతటితో భీముడు మరింత మండిపడుతూ వికటాట్టహాసంతో కత్తిని ఝుళిపిస్తూ "ఈ లోకానికి వీడేనా కర్త? వీడేనా రక్షించేది? ఇప్పుడు ఈ లింగాన్ని నా కత్తితో ముక్కలు ముక్కలు చేస్తాను. తనను తాను రక్షించుకోమను" అంటూ కత్తినెత్తి శివలింగాన్ని నరకబోయాడు. అంతలో శివలింగం నుండి శివుడు ఆవిర్భవించి, ఆ రాక్షసుని భస్మం చేశాడు. సుదక్షిణుడు భక్తిపారవశ్యంతో శివుని పాదాలపై పడి నమస్కరించి ఎన్నో విధాలుగా స్తుతించాడు.

పరమశివుని కరుణాకటాక్షం వలన లోకాలకు భీమాసురుని పీడ విరగడయ్యింది విషయము తెలుసుకున్న తారకాసురులు ఈ కామరూప దేశంపై దండెత్తగా సహ్యాద్రి పర్వతములో జరిగిన పోరులో శివుడు చెమటోడ్చి అసుర సంహారము చేశారని పురాణ గాథ.

ఈ విధముగా రాలిన చెమట బొట్లే భీమా నదిగా గుర్తింపు వచ్చింది. భీమాసురుని తల్లి కర్కటి పాతాళము నుండి భూమి మీదకు వచ్చి శివుని గురించి దీనాతిదీనంగా ప్రార్థించగా స్వామి దర్శనమిచ్చి వరము కోరుకోమన్నాడు. అప్పుడామె తనయుడి పేరు చిరస్థాయిగా వుండునట్లు అదే ప్రదేశములో జ్యోతిర్లింగముగా శివుడు వెలయవలెనని కోరుకుంది.

అంతట పరమేశ్వరుడు ఆమె కోరికను మన్నించి భీమశంకర జ్యోతిర్లింగముగా ఆ సహాద్రి పర్వతములలో వెలసాడు.

ప్రకృతి రమణీయత 
పూర్తిగా అడవి, కొండలలోని ఈ ప్రాంతములోని ఆలయం ప్రకృతి సౌందర్యమునకు మారుపేరుగా ఉంటుంది. ఇప్పటికీ కనపడే కామరూప దేశపు రక్షణ గోడలు, అనేక రకములైన వృక్ష జాతులతో నయనాందకారకముగా ఉంటుంది. దగ్గర్లో గల త్రయంబకేశ్వర జ్యోతిర్లింగం, సహ్యాద్రి వన్యప్రాణ రక్షణ నిలయంలో గల పెద్ద సైజు ఉడుతలు, Trekkingకు గల అనేక అవకాశములతో ఈ ప్రాంతం ఎప్పుడూ రద్దీగా ఉంటుంది.

ఐతే అనువైన కాలము ఆగస్టు, ఫిబ్రవరి నెలలు. వేసవిలో, వర్షాకాలములో అక్కడి వాతావరణము యాత్రలకు అనుకూలముగా ఉండదు. ఖంఢాస్ నుండి రెండు నడక మార్గాలు ఉన్నాయి. ఈ మార్గాల ద్వారా సుమారు ఆరు గంటలు సమయం పడుతుంది. శారీరకంగా దృఢంగా లేనివారికీ, వర్షాకాలం, వేసవి కాలంలో నడక మార్గం అత్యంత క్లిష్టమైనది. ఖంఢాస్ నుండి రవాణా సదుపాయం ఉండదు. కనీసం 5-10 మంది ఉంటేనే నడక మార్గం వైపు వెళ్లాలి.

ఒంటరిగా ట్రేకింగ్ చేయరాదు. కజ్రాత్ నుండి దేవాలయం వరకు బస్సు మార్గం లేదు. 

రోడ్డు మార్గం: ముంబై, పుణె, ఔరంగాబాద్, అహమదాగర్ల నుండి అనే విధములైన వాహన సౌకర్యములు ఉన్నాయి. ముంబై, పుణె ల నుండి బస్ సౌకర్యములున్నాయి.

NH50 దారి గుండా పూణే నుండి 6౩ కి.మీ. దూరం ప్రయాణించి అక్కడ నుండి 59 km SH112, SH54 ద్వారా భీమాశంకర్ కు చేరు కోవచ్చు. ఈ 59 కిమీలో ఎటువంటి సెల్ ఫోన్ పని చేయదు కానీ GPS పనిచేస్తుంది.

రైలు మార్గం: 124 కి.మీ. దూరములో ఉండే పుణె రైల్వే స్టేషన్, 200 కి.మీ.ల దూరములోని ముంబై రైల్వే స్టేషన్. భీమాశంకర్ కి దగ్గరి రైలు ప్రదేశం కజ్రత్. కజ్రత్ వరకు రైలు ప్రయాణం. అక్కడి నుండి బస్సులో 40 కి.మీ. ప్రయాణం చేసిన తరువాత సుమారుగా నాలుగు గంటల పాటు ట్రేక్కింగ్ చేసి భీమశంకర్ జ్యోతిర్లింగం వెలసిన ఖండాస్ చేరుకోగలరు

వాయు మార్గం: పూణే, ముంబై విమానాశ్రయం.

వసతి సౌకర్యం: ఖండాస్ చిన్న కుగ్రామము. ఇచ్చట కొన్ని సత్రములు వున్నాయి. పర్వ దినములలో వసతి దొరకుట కష్టము. చిన్న భోజనం హోటల్‌, కాఫీ హోటళ్లు ఉన్నాయి.

మన దేవాలయాలు చారిత్రక నగరాలూ

నిత్య స్తోత్రావళి

నిత్య పారాయణ శ్లోకాలు

స్తోత్రాలు

పంచాంగం

Vaidyanath Jyotirlinga – Chita Bhumi, Deoghar town(Devghar), Jharkhand - వైద్యనాథ జ్వోతిర్లింగం - చితా భూమి, డియోఘర్ (దేవ్‌ఘర్)పట్టణం, జార్ఖండ్

వైద్యనాథ జ్వోతిర్లింగం - చితా భూమి, డియోఘర్ (దేవ్‌ఘర్)పట్టణం, జార్ఖండ్

బాబా బైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగం (వైద్యనాథ ఆలయం) జార్ఖండ్ రాష్ట్రంలోని డియోఘర్ (దేవ్‌ఘర్) పట్టణంలో ఉంది. వైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగ ఆలయం, ఇది శివుని అత్యంత పవిత్ర నివాసమైన పన్నెండు జ్యోతిర్లింగ ఆలయాలలో ఒకటి.ఇది బాబా బైద్యనాథ్ ధామ్, బైద్యనాథ్ ధామ్ అని కూడా పలుకుతారు. ఇక్కడ స్వామి శివుణ్ణి వైద్యనాథుడునిగా స్తుతిస్తారు.ఈ ఆలయం జార్ఖండ్ రాష్ట్రంలోని దేవ్‌ఘర్ ప్రదేశంలో నిర్మించబడింది. ఈ ఆలయం బాబా బైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగంతోపాటు, 21 ఇతర దేవాలయాలతో కూడిన ఆలయ సముదాయం.

పురాణం:
రావణుడు అతనిని ఎవ్యరూ నినాశనం చేయకుండా వరం పొందటానికి ఆలయం ప్రస్తుత స్థలంలో శివుడిని పూజించాడని భక్తుల విశ్వాసం. రావణుడు తన పది తలలను ఒకదాని తరువాత ఒకటి శివుడికి బలిగా అర్పించాడు. దీనితో సంతోషించిన శివుడు గాయపడిన రావణుడిని నయం చేయడానికి దర్శనమవుతాడు. శివుడు ఆ సందర్భంలో వైద్యునిగా వ్యవహరించినందున, ఈ కోణంలోఈ ఆలయానికి "వైద్యనాథ్" అనే పేరు వచ్చిందని ఒక నమ్మకం.

కన్వర్ యాత్ర:
కన్వర్ యాత్ర అనేది శివుని భక్తుల వార్షిక తీర్థయాత్ర, హిందూ తీర్థయాత్రలకు గంగా నది పవిత్ర జలాలను తీసుకురావడానికి బీహార్‌లోని సుల్తాంగంజ్ ను కన్వరియాస్ ("భోలే") అని పిలుస్తారు.గంగానది నుండి పవిత్రమైన నీటిని సేకరించి జార్ఖండ్‌లోని బైద్యనాథ్ ఆలయంలో నైవేద్యంగా పంచిపెట్టడానికి లక్షలాది మంది వందల మైళ్ల దూరం తీసుకువెళ్లటానికి పాల్గొనేయాత్రను కన్వర్ యాత్రఅని వ్యవహరిస్తారు.

బైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగ స్థానం

బైద్యనాథం చితాభూమి  శివమహాపురాణం సతరుద్ర సంహిత ఇవి వైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగ స్థానాన్ని గుర్తించే పురాతన పద్యాలు. దీని ప్రకారం బైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగం 'చితాభూమి'లో ఉంది. ఇది డియోఘర్ ప్రాచీన పేరు. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రంలో, ఆది శంకరాచార్యులు వైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగాన్ని శ్లోకాలలో ప్రశంసించారు. వైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగ ప్రజ్వలిక నిధనం (అంత్యక్రియలు జరిపే భూమి అని అర్థం) వద్ద ఉంది. వైద్యనాథ్ జ్యోతిర్లింగం, దేశంలోని ఈశాన్య భాగంలో ప్రజ్వలికా నిధనం (చితా భూమి అంటే అంత్యక్రియల ప్రదేశం) వద్ద ఉందని ఇది పేర్కొంది. దేశంలోని పశ్చిమ-మధ్య భాగంలో ఉన్న పార్లితో పోలిస్తే డియోఘర్ తూర్పున చాలా దూరంలో ఉంది. చిదాభూమి పాత రోజుల్లో, ఇది అంత్యక్రియల ప్రదేశంగా ఉందని, ఇక్కడ శవాలు కాలిపోతాయని, మరణానంతర వేడుకలు జరిగాయని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రదేశం కపాలిక / భైరవ వంటి తాంత్రిక ఆరాధనల కేంద్రంగా ఉండవచ్చు, ఇక్కడ శివుడిని శ్మశాన వాసి (అంటే శ్మశానవాటికలో నివసిస్తున్నారు) గా మిక్కిలిగా ఆరాధిస్తారు.ఇక్కడ శివుని శవభస్మ భూషితుడుగా పరిగణిస్తారు. (అనగా కాలిన శరీరాల బూడిద పులుముకున్నశరీరం గలవాడు అని అర్థం)

అయితే 

ద్వాదశలింగ స్మరణంలో వైవిధ్యం ఉంది, ఈ దిగివ పద్యం ద్వారా పార్లయం వైద్యనాథం, అనగా వైద్యనాథం మహారాష్ట్రలోని పార్లిలో ఉంది. పేర్కొన్న 12 జ్యోతిర్లింగాల పేర్లు, స్థానాలు.

సౌరష్ట్రే సోమనాథంచ శ్రీశైల్ మల్లికార్జునం ।

ఉజ్జయిన్య మహాకాలం ఓంకారామమలేశ్వరం ॥

పరల్యం వైద్యనాథా డాకిన్యమ్ భీమా శంకరం ।

సేతు బంధేతు రామేసం, నాగేసం దారుకవనే ॥

వారణ్యసంతు విశ్వేసం త్రయంబకం గౌతమీతే ।

హిమాలయేతు కేదారాం, ఘ్రిష్ణసంచ శివాలయ ॥

ఎటాని జ్యోతిర్లింగని, సయం ప్రతా పటేన్నారా ।

సప్త జన్మ కృతం పాపం, స్మరనేన వినాశతి ॥

ఈ విధంగా మూడు దేవాలయాలు తమ పుణ్యక్షేత్రాలను వైద్యనాథ్ 'నిజమైన' జ్యోతిర్లింగా పేర్కొన్నాయి

జార్ఖండ్‌లోని దేవ్‌ఘర్ వద్ద బైద్యనాథ్ ఆలయం

పార్లి, మహారాష్ట్రలోని వైద్యనాథ్ ఆలయం

హిమాచల్ ప్రదేశ్ లోని బైజ్‌నాథ్‌ వద్ద బైజ్‌నాథ్‌ ఆలయం.

వైద్యనాథ్ అదే మందిరం 51 శక్తి పీఠాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. విష్ణువు సుదర్శన చక్రం ద్వారా సతీ (దేవత) విచ్ఛిన్నం అయిన తరువాత ఇక్కడ 'గుండె' పడిపోయింది. ఆలయం నిర్మించిన ప్రదేశంలో సతి హృదయం ఇక్కడ పడిపోయినందున, దాక్షాయని (సతి) శరీరం విచ్చినం అయినందుకు శివుడు కలవరానికి గురైనందున, ఈ స్థలాన్ని హర్ధపీత అని కూడా పిలుస్తారు. సతిని ఇక్కడ జయ దుర్గ అని, భైరవుడిని వైద్యనాథ్ లేదా బైద్యనాథ్ అని పూజిస్తారు.

మన దేవాలయాలు చారిత్రక నగరాలూ

నిత్య స్తోత్రావళి

నిత్య పారాయణ శ్లోకాలు

స్తోత్రాలు

పంచాంగం

Kedareswar Jyotirlinga, Kedarnath, Garhwal Himalayas, Rudraprayag District, Uttarakhand - కేదారేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం, కేదార్‌నాథ్, గర్వాల్‌ హిమాలయా, రుద్రప్రయాగ జిల్లా, ఉత్తరాఖండ్‌

కేదారేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం, కేదార్‌నాథ్, గర్వాల్‌ హిమాలయా, రుద్రప్రయాగ జిల్లా, ఉత్తరాఖండ్‌

కేదార్‌నాథ్‌ ఆలయం ఉత్తరాఖండ్లోని రుద్రప్రయాగ జిల్లాలో ఉన్న శివుని యొక్క పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటి. ఇది చార్ధామ్ లో కూడా ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది మరియు హిమాలయాల మధ్య మందాకిని నదికి సమీపంలో ఉంది.

తీవ్రమైన వాతావరణ పరిస్థితుల కారణంగా, ఈ ఆలయం ఏప్రిల్ (అక్షయ తృతీయ), నవంబరు (కార్తీక పూర్ణిమ, శరదృతువు పౌర్ణమి) మధ్య మాత్రమే సాధారణ ప్రజలకు తెరిచి ఉంటుంది. శీతాకాలంలో కేదార్‌నాథ్‌ ఆలయం నుండి దేవతా విగ్రహాన్ని క్రిందికి తీసుకువచ్చి ఉక్రిమత్ ప్రదేశంలో తదుపరి ఆరు నెలలవరకు పూజలు నిర్వహిస్తారు. కేదార్‌నాథ్‌ను శివుని సదృశమైన రూపంగా చూస్తారు. కేదార్‌నాథ్‌ అనగా కేదార్‌ఖండ్ ప్రభువు.

ఈ ఆలయానికి నేరుగా రోడ్డు మార్గం లేదు. గౌరీకుండ్ నుండి 22 కి.మీ ఎత్తుకు కష్టమైన ప్రయాణం ద్వారా కేదార్‌నాథ్‌ ఆలయం చేరుకోవచ్చు. అలా చేరుకోలేనివారి కోసం డోలీ సేవ అందుబాటులో ఉంది. 

ఇతిహాసాల ప్రకారం, ఈ ఆలయం మొదట్లో పాండవులచే నిర్మించబడిందని, శివుని పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ఇది ఒకటని భక్తులు నమ్ముతారు. కేదార్‌నాథ్‌లో తపస్సు చేయడం ద్వారా పాండవులు శివుడిని ప్రసన్నం చేసుకోవడం కోసం ఈ ఆలయం నిర్మించారు. 

ఉత్తర హిమాలయాల చోటా చార్ ధామ్ తీర్థయాత్రలోని నాలుగు ప్రధాన ప్రదేశాలలో ఈ ఆలయం ఒకటి. ఈ ఆలయం12 జ్యోతిర్లింగాలలో ఎత్తైంది. 2013లో ఉత్తర భారతదేశంలో అనుకోకుండా సంభవించిన వరదల కారణంగా కేదార్‌నాథ్ ఆలయ సముదాయం, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు, కేదార్‌నాథ్ పట్టణం విస్తృతంగా దెబ్బతిన్నాయి, కాని ఆలయ నిర్మాణానికి పెద్దగా నష్టం జరగలేదు. నాలుగు గోడలకు ఒక వైపున కొన్ని పగుళ్లు  ఎత్తైన పర్వతాల నుండి ప్రవహించే శిథిలాల వల్ల సంభవించింది. ఆలయాన్ని వరద నుండి పెద్ద రాతి శిల శిథిలాల మధ్య రక్షించే అవరోధంగా పనిచేసింది. మార్కెట్ ప్రాంతంలోని పరిసర ప్రాంగణాలు, ఇతర భవనాలు భారీగా దెబ్బతిన్నాయి.

చరిత్ర, ఇతిహాసాలు
కురుక్షేత్ర యుద్ధం తరువాత పాండవులు కేదార్‌నాథ్‌ను సందరించారు. ఈ ఆలయం గంగా నదికి ఉపనది అయిన మందాకిని నది ఒడ్డున ఉన్న రిషికేశ్ నుండి, 3,583 m (11,755 ft) లేదా 223 km (139 mi) దూరంలో రాతితో నిర్మించిన దేవాలయం. అసలు కేదార్‌నాథ్ ఆలయాన్ని ఎవరు, ఎప్పుడు నిర్మించారనే కచ్చితమైన వివరాలు తెలియవు. "కేదార్‌నాథ్" అనే పేరు "క్షేత్ర ప్రభువు" అని అర్ధాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది కేదారా ("క్షేత్రం"), నాథ ("ప్రభువు") అనే సంస్కృత పదాల నుండి వచ్చింది. జన్మ జన్మాల పాపాల నుండి కేదారనాధుని దర్శనం వల్ల విముక్తి  లబిస్తుంది కాబట్టి దీనిని అలా పిలుస్తారు అని కాశీ ఖండం కేదర మహాత్మ్య వచనం పేర్కొంది.

ఒక వేదాంత వృత్తాంతం ప్రకారం, శివుడు, నరనారాయణులు కోరిక మేరకు ఇక్కడ నివసించడానికి అంగీకరించినట్లు కథనం. కురుక్షేత్ర యుద్ధం తరువాత, వ్యాస ముని సలహా మేరకు పాండవులు యుద్ధ సమయంలో వారు తమ బంధువులను చంపినందుకు శివుడిని దర్శించి క్షమాపణ కోరటానికి ఇక్కడకు వచ్చారని కథనం. 

అది ముందుగా గ్రహించి, శివుడు వారిని క్షమించటానికి ఇష్టపడక, ఎద్దుగా మారి కొండపై ఉన్న పశువుల మధ్య దాక్కున్నాడు. పాండవులు ఎద్దు రూపంలో ఉన్న శివుడుని గుర్తించే సమయంలో, ఆ రూపం నేలమీద పరుండి మునిగిపోయి అదృశ్యమైంది. పాండవ సోదరులలో ఒకరైన భీముడు శివుని రూపంలో ఉన్న ఎద్దు తోకను పట్టుకుని, వారికి దర్శనం ఇచ్చి, వారిని క్షమించమని బలవంతం చేశాడు. దానికి ప్రాయశ్చిత్తంగా పాండవ సోదరులు కేధార్‌నాథ్‌లో మొదట ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించారని ఒక కథనం.  ఆ సమయంలో భీముడు శివుని శరీరానికి కలిగిన గాయాలకు/బాధకు పశ్చాత్తాపపడి, స్వామివారి శరీరానికి స్వయంగా నెయ్యితో మర్దన (సేవ) చేశాడు.

ఈ సంఘటన జ్ఞాపకార్థం, ఈ త్రిభుజాకార శివ జ్యోతిర్లింగాన్ని నెయ్యితో మర్థన చేస్తారు. నీరు, నేరేడు ఆకులను పూజకు ఉపయోగిస్తారు.

శివుడి శరీర భాగాలు తరువాత మరో నాలుగు ప్రదేశాలలో కనిపించాయి. కావున సమష్టిగా, ఈ ఐదు ప్రదేశాలను ఐదు కేదారాలు ("పంచ కేదార్") అని పిలుస్తారు. ఆ ఎద్దు తల పశుపతినాథ్ దేవాలయం ఉన్న ప్రదేశంలో కనిపించింది.

కేదార్‌నాథ్ గురించి మొట్టమొదటి ప్రస్తావనల్లో ఒకటి స్కంద పురాణంలో (సుమారు 7వ -8వ శతాబ్దం) కనిపిస్తుంది. ఇందులో గంగా నది మూలాన్ని వివరించే కథ ఉంది. శివుడు తన జడలుకట్టిన జుట్టు నుండి పవిత్ర జలాన్ని విడుదల చేసిన ప్రదేశంగా కేధారా (కేదార్‌నాథ్) అనే వచన పేర్లు ఉన్నాయి.

మాధవ సంక్షేప-శంకర-విజయ ఆధారంగా హేజియోగ్రఫీల ప్రకారం, 8 వ శతాబ్దంలో జగద్గురు ఆది శంకరాచార్యులు కేదార్‌నాథ్ వద్ద శివునిలో ఐక్యమయ్యారని నమ్ముతారు. శంకరాచార్యులు ఐక్యమైన ప్రదేశాన్ని గుర్తించే స్మారక శిథిలాలు కేధార్‌నాథ్‌లో ఉన్నాయి. ఈ ఆలయం వెనుక ఆది శంకర సమాధి మందిరం ఉంది.

కేదార్‌నాథ్ 12 వ శతాబ్దం నాటికి ముఖ్య పుణ్యక్షేత్రంగా ఉందని, గహదవాలా మంత్రి భట్టా లక్ష్మీధర రాసిన కృత్య-కల్పతరులో ప్రస్తావించారు.

ఎరిక్ షిప్టన్ (1926) అనే ఆంగ్ల పర్వతారోహకుడు నమోదు చేసిన ఒక సంప్రదాయం ప్రకారం, కేదార్‌నాథ్ ఆలయానికి స్థానిక పూజారి లేరని, బద్రీనాథ్ ఆలయ పూజారే వాటి మధ్య ఒకే రోజూ ప్రయాణించి రెండు దేవాలయాలలో సేవలను నిర్వహించేవారని తెలిపారు.

ఐదు దేవాలయాలు
కేదార్‌నాథ్‌ అధిష్టాన రూపంలో లింగం 3.6 m (12 ft) ఎత్తులో 3.6 m (12 ft) చుట్టుకొలతతో ఉంది. ఆలయం ముందు ఒక చిన్న స్తంభాలతో కూడిన హాలు ఉంది. అందులో పార్వతి, పాండవ రాకుమారుల ఐదు చిత్రాలు ఉన్నాయి. బదరినాథ్-కేధార్‌నాథ్‌ మధ్య, మహేశ్వర్, తుంగనాథ్, రుద్రనాథ్, కల్లేశ్వర అనే దేవాలయాలు ఉన్నాయి. 

కేధార్‌నాథ్‌ ఆలయం లోపల ప్రధాన వరండాలో శివ, పాండవ సోదరుల, ద్రౌపది కృష్ణ, శివుని వాహనం నంది, వీరభద్రుడు, రక్షకుడు విగ్రహం, ఇతర దేవతల విగ్రహాలు కనిపిస్తాయి. ఆలయం అసాధారణ లక్షణం త్రిభుజాకార లింగం మనిషి తలగా ఉంటుంది. శివుడు, పార్వతి వివాహం జరిగిన ప్రదేశ సమీపంలో నిర్మించిన మరొక ఆలయంలో అలాంటి తల చెక్కబడింది. ఆదిశంకరుడు ఈ ఆలయాన్ని బద్రీనాథ్, ఉత్తరాఖండ్ లోని ఇతర దేవాలయాలతో పాటు పునరుద్ధరించారని నమ్ముతారు.

కేదార్‌నాథ్ ఆలయానికి ప్రధాన పూజారి (రావల్) కర్ణాటకకు చెందిన వీరశైవ వర్గానికి చెందినవాడు. అయితే, బద్రీనాథ్ ఆలయంలో మాత్రమే పూజలు చేస్తారు. కేదార్‌నాథ్ ఆలయంలో రావల్ పూజలు నిర్వహించడు. రావల్ సహాయకులు అతని సూచనల మేరకు పూజలు నిర్వహిస్తారు. 

రావల్ శీతాకాలంలో శివుని ఉత్సవ మూర్తులతో ఉక్రిమత్ ప్రాంతంలో నివసిస్తాడు. ఆలయానికి ఐదుగురు ప్రధాన పూజారులు ఉన్నారు. వారిలో సంవత్సరానికి ఒకరు ప్రధాన యాజకులు అవుతారు. 

కేదార్‌నాథ్ ఆలయం ప్రస్తుత (2013) రావల్ శ్రీ వగీషా లింగాచార్య. కర్ణాటకలోని దావనగెరె జిల్లా, హరిహార్ గ్రామ బానువల్లికి చెందిన శ్రీ వగేష్ లింగాచార్య. ఆలయ గర్భగృహంలో త్రిభుజాకార ఆకారంలో ఉన్న లింగాన్ని పూజిస్తారు. కేదార్‌నాథ్ చుట్టూ, పాండవుల చిహ్నాలు చాలా ఉన్నాయి. 

పాండురాజు పాండుకేశ్వర్ వద్ద మరణించాడు. ఇక్కడి గిరిజనులు "పాండవ్ లీల" అనే నృత్యం చేస్తారు. బద్రీనాథ్‌కు దూరంగా ఉన్న"స్వర్గరోహిణి" అనే పర్వత శిఖరం నుండి పాండవులు స్వర్గానికి వెళ్ళతారు. 

ఈ ఆలయాన్ని ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ చట్టం నెంబర్ 30/1948 లో యాక్ట్ నెం. 16,1939, ఇది శ్రీ బదరీనాథ్, శ్రీ కేదార్‌నాథ్ మందిర్ చట్టం అని పిలువబడింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నామినేట్ చేసిన కమిటీ రెండు దేవాలయాలను నిర్వహిస్తుంది. ఈ చట్టం 2002 లో ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం సవరించింది. ఇది ప్రభుత్వ అధికారులు, వైస్ చైర్మన్లతో సహా అదనపు కమిటీ సభ్యులను చేర్చింది. బోర్డులో మొత్తం పదిహేడు మంది సభ్యులు ఉంటారు. ఉత్తరాఖండ్ శాసనసభ ఎంపిక చేసిన ముగ్గురు, చమోలి, పౌరి గర్హ్వాల్, టెహ్రీ గర్హ్వాల్, ఉత్తర కాశీ జిల్లాల జిల్లా కౌన్సిల్స్ ప్రతి సభ్యుడిని ఎంపిక చేశారు. ఉత్తరాఖండ్ ప్రభుత్వం నామినేట్ చేసిన పది మంది సభ్యులు. మతపరమైన వైపు, రావల్ (ప్రధాన పూజారి), మరో ముగ్గురు పూజారులు ఉన్నారు. నాయబ్ రావల్, ఆచార్య ధర్మాధికారి, వేదపతి. ఈ ఆలయ పరిపాలనా నిర్మాణంలో ఒక చీఫ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ ఆఫీసర్ ఉంటారు. అతను రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆదేశాలను అమలు చేస్తాడు. డిప్యూటీ చీఫ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ ఆఫీసర్, ఇద్దరు ఓఎస్‌డిలు, ఎగ్జిక్యూటివ్ ఆఫీసర్, అకౌంట్ ఆఫీసర్, టెంపుల్ ఆఫీసర్, పబ్లిసిటీ ఆఫీసర్ చీఫ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ ఆఫీసర్‌ అతనికి సహాయం చేస్తారు.

2013 కేదార్‌నాథ్ విపత్తు
2013 జూన్ 16,17 నకేదార్‌నాథ్ లోయ, ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రంలోని ఇతర ప్రాంతాలతో పాటు, అనుకోకుండా వరదలతో దెబ్బతింది. జూన్ 16 న, సుమారు సాయంత్రం 7:30 గంటలకు కేదార్‌నాథ్ ఆలయం సమీపంలో పెద్ద కొండలతో కొండచరియలు విరిగిపడ్డాయి. చాలా పెద్ద శబ్దం వినిపించింది. చోరబరి తాల్ లేదా గాంధీ తాల్ నుండి మందాకిని నదికి సాయంత్రం గం.8:30 లకు భారీగా నీరు రావడం ప్రారంభమైంది.2013 జూన్ 17న న సుమారు ఉదయం గం.6:40లకు నీటిలో మళ్ళీ సరస్వతి నది, చోరబరి తాల్ లేదా గాంధీ తాల్ నుండి భారీ వేగంతో క్యాస్కేడింగ్ ప్రారంభమైంది, దాని ప్రవాహంతో పాటు భారీ మొత్తంలో సిల్ట్, రాళ్ళు బండరాళ్లు వచ్చాయి. కేదార్‌నాథ్ ఆలయం వెనుక ఒక భారీ రాయి చిక్కుకొని వరద వినాశనం నుండి ఆలయాన్ని రక్షించింది. ఆలయానికి ఇరువైపులా నీరు ప్రవహించి దాని మార్గంలో ఉన్న ప్రతిదాన్ని నాశనం చేసింది. కేదార్‌నాథ్ ఆలయం వెనుక వైపుకు ఒక పెద్ద రాతిని తీసుకెళ్లబడిందని ప్రత్యక్ష సాక్షులు కూడా గమనించారు. తద్వారా శిథిలాలకు ఆటంకం ఏర్పడింద. శిథిలాలు నదీ ప్రవాహాన్ని ఆలయానికి ఇరు వైపులా మళ్లించి నష్టం జరగకుండా చూసింది.

ఆలయం నాశనం కాకపోవడానికి మరొక సిద్ధాంతం దాని నిర్మాణ శైలి కారణంగా ధ్వంసం కాలేదని అంటారు. ఈ ఆలయం వరద తీవ్రతను తట్టుకున్నప్పటికీ, సంక్లిష్టమైన పరిసర ప్రాంతాలు ధ్వంసమయ్యాయి. ఫలితంగా వందలాది మంది యాత్రికులు, స్థానికులు మరణించారు. కేదార్‌నాథ్‌లోని షాపులు, హోటళ్లు ధ్వంసమయ్యాయి. రోడ్లన్నీ పగిలిపోయాయి. భారత సైన్యం వారిని సురక్షితమైన ప్రదేశాలకు పంపించే వరకు ప్రజలు చాలా గంటలు ఆలయం లోపల ఆశ్రయం పొందారు. శిథిలాలను తొలగింపు చేసేందుకు కేదార్‌నాథ్ మందిరం ఒక సంవత్సరం పాటు మూసివేయబడుతుందని ఉత్తరాఖండ్ ముఖ్యమంత్రి ప్రకటించారు.

వరదల నేపథ్యంలో పునాది పరిస్థితిని పరిశీలించాలని ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా చెందిన నిపుణులను కోరగా, వారు ఆలయానికి ఎటువంటి ప్రమాదం లేదని నిర్ధారించారు. ఇందు కోసం ఐఐటి మద్రాస్ నిపుణులు మూడుసార్లు ఆలయాన్ని సందర్శించారు. ఆలయ నిర్మాణానికి భంగం కలిగించని విధ్వంసక పరీక్షా సాధనాలను ఐఐటి-బృందం నిర్మాణం, పునాది, గోడల ఆరోగ్యాన్ని అంచనా వేయడానికి ఉపయోగించింది. ఆలయం స్థిరంగా ఉందని, పెద్ద ప్రమాదం లేదని వారు తమ మధ్యంతర నివేదికను సమర్పించారు.

కేదార్‌నాథ్‌ను పునర్నిర్మించే బాధ్యత Nehru Institute Of Mountaineering (NIM), Uttarkashi కు ఇవ్వబడింది. ఈ సంస్థకు పట్టణ ప్రణాళిక లేదా నిర్మాణంలో నైపుణ్యం లేకపోయినప్పటికీ, వారు అధిక ఎత్తులో శిక్షణ పొందారు. ప్రముఖ పర్వతారోహకుడు కల్నల్ అజయ్ కోతియాల్ నాయకత్వంలో, ఎన్ఐఎం ఒక సంవత్సరం కఠినంగా పనిచేసి, 2014 నుండి భక్తులు తీర్థయాత్రల చేయటానికి అనువుగా సాధ్యం చేసింది.

చార్ ధామ్:
ఇది చార్ ధామ్లలో ఒకటి, అంటే బద్రీనాథ్, రుద్రప్రయాగ్ మరియు గంగోత్రితో కలిసి ఉంటుంది.

12 జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటి:
ఈ ఆలయం శివుని 12 జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.

ప్రాముఖ్యత:
పురాణాల ప్రకారం, ఈ ఆలయాన్ని పాండవులు నిర్మించారని, శివుని నివాసంగా ఇది పరిగణించబడుతుందని నమ్ముతారు.

సందర్శనకు ఉత్తమ సమయం:
మే నుండి అక్టోబర్ వరకు కేదార్‌నాథ్‌ సందర్శించడానికి ఉత్తమ సమయం, ఎందుకంటే శీతాకాలంలో భారీ హిమపాతం ఉంటుంది.

పంచ కేదార్:
కేదార్‌నాథ్‌ పాటు, ఈ ప్రాంతంలోని ఇతర నాలుగు శివాలయాలను (తుంగ్నాథ్, రుద్రనాథ్, మధ్యమహేశ్వర్, కల్పేశ్వర్) కలిపి పంచ కేదార్ అని పిలుస్తారు.

ఇక్కడి శివలింగం త్రికోణాకారంలో ఉండటం విశేషం.

సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే - కేదారేశ్వర్  అనుభూతి శివతత్త్వాన్ని పర్వత శిఖరాల నడుమ ప్రత్యక్షంగా అనుభవించగల పవిత్ర క్షేత్రం.

రోడ్డు మార్గం: ఈ ఆలయానికి నేరుగా రోడ్డు మార్గం లేదు. గౌరీకుండ్ నుండి 22 కి.మీ ఎత్తుకు కష్టమైన ప్రయాణం ద్వారా కేదార్‌నాథ్‌ ఆలయం చేరుకోవచ్చు. అలా చేరుకోలేనివారి కోసం డోలీ సేవ అందుబాటులో ఉంది.

వాయుమార్గం: గుప్తకాశి (Guptkashi), ఫటా (Phata)  మరియు సెర్సి (Sersi) నుండి హెలికాప్టర్ సర్వీస్ కలదు. కేదార్‌నాథ్ హెలికాప్టర్ సర్వీస్ బుకింగ్‌ను అధికారిక IRCTC పోర్టల్ ద్వారా మాత్రమే ఆన్‌లైన్‌లో చేసుకోవాలి.

ముందస్తు రిజిస్ట్రేషన్: హెలికాప్టర్ టిక్కెట్లు బుక్ చేసుకునే ముందు ఉత్తరాఖండ్ ప్రభుత్వం యొక్క అధికారిక ఛార్‌ధామ్ యాత్ర రిజిస్ట్రేషన్ తప్పనిసరి.

మన దేవాలయాలు చారిత్రక నగరాలూ

నిత్య స్తోత్రావళి

నిత్య పారాయణ శ్లోకాలు

స్తోత్రాలు

పంచాంగం

Ganapati's vehicle is the mouse - గణపతి వాహనం మూషికం

గణపతి వాహనం మూషికం

పురాణాల ప్రకారం, గంధర్వుడైన క్రౌంచుడు అనేవాడు పొరపాటున వామదేవ మహర్షిని కాలితో తొక్కాడు. దానికి ఆ మహర్షి, క్రౌంచుడుని భూమిపై ఎలుకగా జన్మించమని శపించారు. శాపం వల్ల అతడు చాలా బలమైన, భారీ మూషికంగా మారి యజ్ఞాలు, ఆశ్రమాలు ధ్వంసం చేస్తూ ఋషులను ఇబ్బంది పెట్టేవాడు.

ఒకరోజు ఆ మూషికం గణపతి స్వామి వద్దకు వచ్చింది. తన బలంతో గణపతిని కూడా ఎదిరించాలని ప్రయత్నించింది. కానీ విఘ్నేశ్వరుడు తన పాశాయుధంతో దానిని బంధించాడు. తన శక్తి ముందు తాను ఏమీ కాదని గ్రహించిన మూషికం, గణపతిని క్షమించమని ప్రార్థించింది.

అప్పుడు గణపతి స్వామి దానిని శిక్షించకుండా, "ఇక నుంచి నువ్వే నా వాహనం అవ్వాలి" అని అనుగ్రహించాడు. ఆ క్షణం నుంచి మూషికం గణపతి వాహనంగా మారింది.

రెండో కథ:
ఒకరోజు దేవతలంతా ఇంద్ర సభలో సమావేశమయ్యారు. ఇందులో గంధర్వులు, కిన్నెరలు, అప్సరసలు సైతం పాల్గొన్నారు. ఓ విషయంపై తీవ్రమైన చర్చ జరుగుతుండగా, క్రౌంచుడు అనే గంధర్వుడు సభకు భంగం కలిగించేలా ప్రవర్తించాడు. చర్చలో అనేకమంది పాల్గొన్నా, అప్సరలతో పరాచకాలాడుతూ సభకు అంతరాయాన్ని కలిగించాడు. క్రౌంచుడి తీరును శ్రీమహావిష్ణువు మొదట పరోక్షంగా హెచ్చరించినా అతడు పట్టించుకోలేదు. దీంతో ఇంద్రుడు ఆగ్రహించి, తక్షణమే ఎలుకగా మారమని శపించాడు. తన తప్పును మన్నించమని గంధర్వుడు కోరినా, ఫలితం దక్కలేదు.

మూషికంగా మారిన తర్వాత కూడా తన ప్రవర్తనతో దేవతలకు విసుగు తెప్పించాడు. దీంతో ఇంద్రుడు అతడిని దేవలోకం నుంచి తరిమేయాలని ఆదేశించాడు. భటులు దాన్ని తరిమేయడంతో భూలోకంలో పరాశర మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాడు. ఆశ్రమంలోనూ రుషులకు ఇబ్బందులు కలిగించి, ఒకరోజు ఆశ్రమానికి విచ్చేసిన వినాయకుడ్ని విడిచిపెట్టలేదు. విసిగిపోయిన పరాశరుడు అతనిని వదిలించుకోవడానికి ఒక మార్గం సూచించమని వినాయకుని అడిగాడు. పరాశరుని కోరిక మన్నించిన వినాయకుడు అతడిపై దాడికి సిద్ధమయ్యాడు.

క్రౌంచునిపై వినాయకుడి దాడి
గణేషుడు తన పాశాన్ని మూషికంపై ప్రయోగించగా అది క్రౌంచుని మెడకు చుట్టుకుని ఆయనకు చెంతకు తీసుకొచ్చింది. భయపడిపోయిన క్రౌంచుడు క్షమించమని కోరాడు. క్రౌంచుడిని క్షమించిన వినాయకుడు, మళ్లీ పొరపాటు చేయరాదని హెచ్చరించాడు. అయితే, క్రౌంచుడు తనకు శాపవిముక్తి కలిగించమని ప్రాధేయపడ్డాడు. క్రౌంచుడే మూషికమని తెలుసుకుని, అసలు రూపాన్ని తిరిగి ఇవ్వాలని భావించాడు.

ఇంద్రుని శాపానికి తిరుగులేకపోవడంతో మూషికం కూడా అంగీకరించడంతో తన వాహనంగా చేసుకున్నాడు. ఏ కార్యం ప్రారంభించినా ఆదిదేవుడు వినాయకుని పూజించడం ఆనవాయితీ, కాబట్టి గణేశుడితోపాటటు పూజలందుకునే వరాన్ని క్రౌంచుడికి ప్రసాదించాడు. దీంతో గంధర్వుడైన క్రౌంచుడు వినాయకునికి వాహనంగా మారాడు. ఇక్కడ మరొక సమస్య వచ్చింది. వినాయకుడి బరువును మోయలేను కాబట్టి తేలికగా మారమని కోరాడు. వినాయకుడు క్రౌంచుని కోరిక మన్నించి వాహనంగా మారిన సమయాన తన బరువుని మోయగలిగేలా వరాన్ని ప్రసాదించాడు.

ఈ కథలోని గొప్ప సందేశం ఏమిటంటే...
మూషికం మనలోని కోరికలు, అహంకారం, చంచలమైన మనసుకు ప్రతీక. వాటిని జయించినవాడే నిజమైన విజేత. అందుకే గణపతి స్వామి మూషికంపై ఆసీనుడై కనిపిస్తాడు.

అంటే మన కోరికలు, అహంకారం మనల్ని నడిపించకూడదు. మనమే వాటిని నియంత్రించాలి అనే ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని ఈ కథ తెలియజేస్తుంది.

అందుకే గణపతి స్వామిని పూజించడం అంటే విఘ్నాలను తొలగించుకోవడమే కాదు, మన అహంకారాన్ని జయించి సద్బుద్ధితో ముందుకు సాగాలని సంకల్పించడం కూడా.

జ్యోతిషశాస్త్రము

నిత్య స్తోత్రావళి

నిత్య పారాయణ శ్లోకాలు

స్తోత్రాలు

పంచాంగం

Omkareshwar Jyotirlinga, Mandhata, Khandwa District, Madhya Pradesh - ఓంకారేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం, మాంధాత, ఖాండ్వా జిల్లా, మధ్య ప్రదేశ్

ఓంకారేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం, మాంధాత, ఖాండ్వా జిల్లా, మధ్య ప్రదేశ్

ఓంకారేశ్వర్ దేవాలయం మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని ఖండ్వా జిల్లాలోని నర్మదా నదీ తీరంలో ఓంకారేశ్వర్(మాంధాత) ద్వీపం మీద ఉంది. ఇది 12 జ్యోతిర్లింగాల్లో ఒకటి. ఈ దేవాలయం "ఓం" (ఓంకార) ఆకారంలో ఉన్న ద్వీపంలో ఉండటం వల్లే దీనికి "ఓంకారేశ్వర్" అనే పేరు వచ్చింది.

ఇక్కడ శివునికి రెండు ప్రధాన ఆలయాలు ఉన్నాయి, ఒకటి ద్వీపంలో ఉన్న ఓంకారేశ్వర్ (దీని అర్థం "ఓంకారానికి అధిపతి" లేదా "ఓం శబ్దానికి అధిపతి"), మరొకటి ప్రధాన భూభాగంలోని నర్మదా నది దక్షిణ ఒడ్డున ఉన్న మమలేశ్వర్ (అమలేశ్వర్) (దీని అర్థం "అమర అధిపతి" లేదా "దేవతల అధిపతి").

మధ్య ప్రదేశ్‌లో రెండు జ్యోతిర్లింగాలు ఉన్నాయి, రెండవది మహాకాళేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగం, ఇది ఓంకారేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగానికి సుమారు 140 కి.మీ దూరంలో ఉత్తరాన ఉంది.

వాస్తవానికి 64 జ్యోతిర్లింగాలు ఉన్నాయని నమ్ముతారు, వాటిలో 12 అత్యంత పవిత్రమైనవిగా పరిగణించబడతాయి.

క్షేత్ర విశిష్టత:
మధ్య ప్రదేశ్ లో నర్మదా నదీ తీరాన ఓంకార జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రం ఉంది. ఉజ్జైన్ కు సుమారు 140 కిలో మీటర్ల దూరంలో ఉంటుంది. ఇక్కడి శివ లింగం "భాణలింగం". నర్మదానదిలో లభించిన భాణలింగం అత్యుత్తమమైనదని శివపురాణం చెప్పింది. అన్ని నదులూ తూర్పు దిశగా ప్రవిహించి సముద్రం లోకలిస్తే, నర్మదా నది పడమర గా ప్రవహించి అరేబియా సముద్రం లో కలవటం విశేషం. అదీ ఈక్షేత్ర ప్రశస్తి. పడమర నుండు తూర్పుకు ప్రవహించే వాటిని నదులు అంటారు. అదే తూర్పు నుండి పడమరకు ప్రవహించే వాటిని నదములు అంటారు. కావున నర్మదా నదము 

ఉజ్జైన్ దేవాలయం లో కింద శ్రీ మహా కాలేశ్వరుడు, పైన ఓంకారేశ్వరుడు ఉంటారు. కానీ ఓంకారేశ్వరంలో కింద ఓంకారేశ్వరుడు, పైన మహా కాలేశ్వరుడు ఉండటం విచిత్రం. గుడి నాలుగు అంతస్తులుగా ఉంటుంది. కింద ఓంకారేశ్వరుడు, మొదటి అంతస్తులో మహా కాలేశ్వరుడు ఉండగా మిగిలిన అంతస్తులలో ఉప ఆలయాలు ఉంటాయి. శివుడు అమ్మవారి విగ్రహాలు ఇందులో ఉన్నాయి. నర్మదానది నర్మదా, కావేరికా అనే రెండు పాయలుగా చీలి ప్రవహిస్తోంది. ఈ రెండు పాయల మధ్య ప్రదేశాన్ని శివ పురి మాం దాత్రు పురి అని పిలుస్తారు. ఓంకారేశ్వర జ్యోతిర్లింగం మధ్యన చిన్న చీలిక ఉందట. ఈ చీలిక ద్వారా అభిషేక జలం నర్మదా నదిలో కలిసి పవిత్రీకరిస్తుందని భావిస్తారు

స్థల పురాణం
పురాణాల ప్రకారం, వింధ్య పర్వత శ్రేణికి అధిపతి అయిన వింధ్యుడు, తాను చేసిన పాపాల నుండి విముక్తి పొందడానికి శివుని పూజించాడు. అతను ఇసుక, బంకమట్టితో పవిత్ర జ్యామితీయ రేఖాచిత్రం, ఒక లింగం సృష్టించాడు. శివుడు ఆ పూజకు సంతోషించి ఓంకారేశ్వర్, అమలేశ్వర అనే రెండు రూపాల్లో కనిపించాడని నమ్ముతారు. మట్టి దిబ్బ ఓం ఆకారంలో కనిపించినందున, ఆ ద్వీపం ఓంకారేశ్వర్‌గా పిలువబడింది. ఆలయంలో పార్వతి, గణపతికి ఒక ఆలయం ఉంది.

రెండవ కథ మాంధాత, అతని కుమారుడి తపస్సుకు సంబంధించినది. ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన మాంధాత రాజు (రాముని పూర్వీకుడు) శివుడు జ్యోతిర్లింగంగా వెలసే వరకు ఇక్కడ పూజించాడు. కొంతమంది పండితులు మాంధాత కుమారులు - అంబరీష, ముచుకుంద గురించి కూడా కథ చెబుతారు, వారు ఇక్కడ కఠోర తపస్సు చేసి శివుని మెప్పించారు. దీని కారణంగా, పర్వతానికి మాంధాత అని పేరు వచ్చింది.

మూడవ కథ ప్రకారం, దేవతలు, దానవుల మధ్య గొప్ప యుద్ధం జరిగింది, ఇందులో దానవులు గెలిచారు. ఇది దేవతలకు పెద్ద దెబ్బ, కాబట్టి దేవతలు శివుని ప్రార్థించారు. వారి ప్రార్థనతో సంతోషించిన శివుడు ఓంకారేశ్వర్ జ్యోతిర్లింగ రూపంలో ఉద్భవించి దానవులను ఓడించాడు.

ఆది శంకరాచార్య గుహ – ఓంకారేశ్వర్, ఆది శంకరాచార్య తన గురువు గోవింద భగవత్పాదులను ఒక గుహలో కలుసుకున్న ప్రదేశం అని చెబుతారు. ఈ గుహను నేటికీ శివాలయం కింద చూడవచ్చు, అక్కడ ఆది శంకరాచార్యుల విగ్రహం ప్రతిష్టించబడింది.

ఓంకార క్షేత్రం లోనే ఆది శంకరాచార్యులవారు ఉపనిషత్తులకు భాష్యం రాశారు. ఈయన గురువు గారితో నివసించిన గుహను ఈ మధ్యనే పునరుద్ధరించారు. ఇక్కడి గౌరీ సోమనాధ మందిరంలో శివ లింగ దర్శనం చేస్తేపునర్జన్మ ఉండదని విశ్వాసం. రాబోయే జన్మ రహస్యాలు కూడా తెలుస్తాయట. అందరూ గర్భాలయం చేరి అభిషేకం చేయవచ్చు.

ఓంకారేశ్వర్ ఆలయంలోని జ్యోతిర్లింగం "గుండ్రని నల్ల రాయి" అని వర్ణించబడింది, ఇది శివుని రూపాన్ని సూచిస్తుంది, దాని దగ్గర శివుని భార్య పార్వతిని సూచించే తెల్ల రాయి ఉంది.

పురాణ గాథ
సూర్య వంశానికి మాంధాత రఘు వంశ మూల పురుషుడు. మాంధాత ఇక్కడేపర్వతం పై తపస్సు చేసి శివుని ప్రసన్నం చేసుకొన్నాడు. స్వామి అనుగ్రహం తో ఇక్కడే పర్వతం మీద ఆలయం నిర్మించాడు. ఈ పర్వతంమీద ఉన్న అనేక దేవాలయాలు ఓం అనే ప్రణవ ఆకారంలో ఉండే ఓంకారేశ్వర్ దేవాలయం ప్రణవం పై సూర్య భగవానుడిలాగా ప్రకాశిస్తోంది. దగ్గరలో విష్ణుపురి బ్రాహ్మ పురి కొండలున్నాయి. వాటి మధ్య నుంచి కపిల ధార అనే నది ప్రవహించి నర్మదా నదిలో కలుస్తుంది. ఒకప్పుడు నారద మహర్షి గోకర్ణ క్షేత్రం లో శివుని అర్చించి తిరిగి వస్తూ వింధ్య పర్వతం వద్దకు వచ్చాడు వింధ్యుడీ పూజని గ్రహించాడు. తనలో రత్న మాణిక్యాలున్నాయని వింధ్యుడు గర్వం గా మహర్షితో అన్నాడు. ’’నువ్వు మేరు పర్వతం కంటే తక్కువే.ళమేరు శిఖరాలు స్వర్గం వరకు వ్యాపించాయి ‘’అన్నాడు. సిగ్గుపడ్డ వింధ్యుడు శివునికోసం ఆరు నెలలు ఈ క్షేత్రంలో ఘోర తపస్సు చేశాడు. ప్రత్యక్షమైన శంకరుని చూడగానే మనో బాధలు పోయాయి. తనకు ప్రశాంత మనసు ఏర్పడిందని తన శిరస్సుపై శాశ్వతంగా ఉండిపొమ్మని శివుని వేడుకొన్నాడు. సంతోషించిన శివుడు ప్రణవాకారాంలో జ్యోతిర్లింగంగా ఇక్కడే స్థిర పడిపోయి భక్తుల అభీష్టాలను నేర వేరుస్తున్నాడు. ఓంకారేశ్వరుడని, పార్దివాకారంలో అమలేశ్వరుడని రెండు పేర్లతో ఈ జ్యోతిర్లిన్గాన్ని అర్చిస్తారు.

మమలేశ్వర జ్యోత్రిర్లింగం
నర్మదా నదీ తీరంలో శ్రీ మమలేశ్వర జ్యోతిర్లింగం క్షేత్రం ఓంకారేశ్వర్ కు ఎదురుగా ఉంటుంది. ఇక్కడ సహస్ర శివ లింగ పూజ ప్రత్యేకం, అభిషేకం మనమే చేసుకోవచ్చు, శివ లింగం వెనుక పార్వతి అమ్మవారు ఉంటారు. ఒకప్పుడు నారదుడి ప్రేరేపణతో వింధ్య పర్వతం శివుడి గూర్చి తపస్సు చేసి అనుగ్రహించబడి దేవతల కోరికపై ఇక్కడే మామలేశ్వరుడిగా ఉండి పోయాడు.

వరగర్వంతో వింధ్య పర్వతం మేరువును దాటి గర్వంగా పెరిగి పోయింది. సూర్యుడు ఉత్తర దిశలోనే ఉండిపోయాడు దక్షిణ భాగం అంతా అధికారంతో నిండిపోయింది. దేవతలు విష్ణువును ప్రార్థించారు వింధ్య గర్వం హరిన్చాటానికి అతని గురువు అగస్త్య మహర్షికి మాత్రమేసాధ్యమని చెప్పి కాశీ పంపాడు. మహర్షిని ప్రార్థించి వింధ్య గర్వాపహరణం చేయమన్నారు సరేనన్న మహర్షి కాశీ విశ్వనాథుని వదలలేక వదలలేక వింధ్య పర్వతం సమీపించి దక్షిణానికి ప్రయాణమైనాడు. శిష్యుడు వంగిగురువుకు నమస్కరించాడు తానూ దక్షిణ దేశానికి వెళ్తున్నానని తిరిగి వచ్చే దాకా అలాగే ఉండి పొమ్మని శిష్యుడిని శాసించాడు. అప్పటి నుండి అలానే వింధ్య పర్వతం ఉంది ఇక్కడే వింధ్య పర్వత గర్వాపహరణం జరిగిందన్నమాట.

చరిత్ర
ఈ ఆలయాన్ని క్రీ.శ. 11వ శతాబ్దంలో మాల్వాకు చెందిన పరమార రాజులు నిర్మించారని చెబుతారు. పరమార రాజుల తరువాత, ఆలయ నిర్వహణ చౌహాన్ పాలకుల చేతుల్లోకి వెళ్ళింది. క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దంలో, మహమ్మద్ గజనీతో ప్రారంభమైన ముస్లిం దండయాత్రల ద్వారా ఆలయం ధ్వంసం, దోపిడికి గురైంది. అయినప్పటికీ, ఆలయం పూర్తిగా ధ్వంసం కాకుండా చెక్కుచెదరకుండా ఉంది. మొఘల్ పాలన మొత్తం చౌహాన్ రాజుల ఆధీనంలో ఆలయం ఉంది, పెద్దగా మరమ్మతులు జరగలేదు. 18వ శతాబ్దంలో, హోల్కర్ పాలకులు ఆలయాన్ని పునర్నిర్మించారు. దీని నిర్మాణం మొదటి హోల్కర్ రాణి, గౌతమీ బాయి హోల్కర్ ప్రారంభించింది, తరువాత ఆమె కోడలు దేవి అహల్యాబాయి హోల్కర్ పూర్తి చేసింది. వలస పాలనలో ఆలయం బ్రిటిష్ పాలనలోకి వచ్చింది. 1947లో స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తరువాత, ఖాండ్వా పరిపాలన సహాయంతో భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) ఆలయ బాధ్యతను స్వీకరించింది.

రోడ్డు మార్గం: ఈ పుణ్యక్షేత్రానికి చేరడానికి పూర్తిగా నర్మదా నదిపై స్టీమ్ బోట్లు, రెండు ఒడ్డులను అనుసంధానించే వంతెనలు ఉన్నాయి. ఓంకారేశ్వర మధ్యప్రదేశ్ లోని ప్రధాన పట్టణాలు, నగరాలకు కలపబడింది. ఓంకారేశ్వర నుండి ఉజ్జయినీ (133 కి.మీ.), ఇండోర్ (77 కి.మీ.), ఖాండ్వా (61 కి.మీ..), ఓంకారేశ్వర రోడ్ (12 కి.మీ.) నుండి బస్సు సర్వీసెస్ ఉన్నాయి.

 

వాయు మార్గం: ఓంకారేశ్వరం దగ్గరగా విమానాశ్రయాలు ఇండోర్ (77 కి.మీ.), ఉజ్జయినీ (133 కి.మీ.) నగరాలలో ఉన్నాయి. 

రైలు మార్గం: దీనికి సమీపంలో వున్న రైలు స్టేషను ప్రధాన మైనది కాదు. వెస్ట్రన్ రైల్వే యొక్క రత్లాం-ఖాండ్వా విభాగం ఓంకారేశ్వర రోడ్డుకు (12 కి.మీ.) దూరంలో ఉంది. ఢిల్లీ, ముంబైకి కనెక్ట్ చేసే ఇతర సమీప రైల్వే స్టేషను ఇండోర్లో (77 కి.మీ.) ఉంది. ఖాండ్వా రైల్వే స్టేషను నుండి ఓంకారేశ్వర 2.5 గంటలు పడుతుంది.

మన దేవాలయాలు చారిత్రక నగరాలూ

నిత్య స్తోత్రావళి

నిత్య పారాయణ శ్లోకాలు

స్తోత్రాలు

పంచాంగం

Vasudeva Dwadashi - వాసుదేవ ద్వాదశి

వాసుదేవ ద్వాదశి

తొలి ఏకాదశి' మర్నాడే 'వాసుదేవ ద్వాదశి', ఈ రోజు ప్రత్యేకత ఏంటంటే!వాసుదేవ ద్వాదశి రోజు కృష్ణుడికి సంబంధించినది. దీనిని తొలి ఏకాదశి తర్వాత రోజు జరుపుకోవాలి.

గోపద్మ చాతుర్మాస్య వ్రతాన్ని తొలి ఏకాదశి రోజు ప్రారంభించాలని మిగిలిన పురాణాలు చెబుతుంటాయి. ఏకాదశి రోజు శ్రీకృష్ణుని సోదరి సుభద్ర వ్రతం మొదలుపెట్టక పోవటంతో, ద్వాదశి రోజు ఆమెకు కృష్ణుడు(వాసుదేవుడు) గోపద్మ వ్రతాన్ని ఉపదేశించి ఐదేళ్ల వ్రతాన్ని ఒకేసారి పూర్తి చేయించాడని కథనం. అందుకే వాసుదేవ ద్వాదశిగా ప్రసిద్ధి చెందిందని భావిస్తారు.

గోపద్మ వ్రతము

గోపద్మ వ్రతము అనేది చాతుర్మాస సమయంలో గోవులను పూజించటానికి ఏర్పాటు చేసుకున్న వ్రతము. దీనిని సుమంగళి స్త్రీలు ఆషాడ శుక్ల ఏకాదశి రోజు ప్రారంభించి కార్తీక శుక్ల ద్వాదశి వరకు కొనసాగిస్తారు.

గోపద్మ వ్రతంలో భాగంగా గోవులను పూజించటమే కాక పశువుల పాకలను/ కొట్టాలను శుభ్ర పరచి, వాటిలో అందమైన ముగ్గులు వేసి అలంకరిస్తారు. ఈ ముగ్గుల్లో భాగంగా ఆవునూ మరియు దూడను గీసి వాటిని 33 పద్మాలతో నింపుతారు. పూజలో భాగంగా ముగ్గు చుట్టూ 33 ప్రదక్షిణాలు చేస్తారు, 33 సార్లు అర్ఘ్యం ఇస్తారు మరియు 33 రకాల నైవ్యేద్యం పెడతారు. పశువుల పాక అందుబాటులో లేనివారు ఇంట్లోనే ముగ్గువేసి పూజా కార్యక్రమం చేస్తారు. ఈ గోపద్మ వ్రతాన్ని అయిదు సంవత్సరాల పాటు మాత్రమే కొనసాగించి ఆ తర్వాత ముగిస్తారు.

సనాతన ధర్మంలో ఆవును పవిత్రతకు చిహ్నంగా పరిగణిస్తారు. ఆవును పూజించటం అనేది వైదిక సంస్కృతిలో ఒక భాగం. సమస్త దేవతలు ఆవులో కొలువై ఉంటారని భావిస్తారు.

గోపద్మ వ్రత కథ:

ఒకసారి దేవసభలో అప్సర రంభ నాట్య ప్రదర్శన చేస్తుంది. మనోహరంగా వాయిస్తున్న సంగీత వాద్యముల నడుమ ఆమె అద్భుత నాట్యం కొనసాగుతుండగా, ఒక తబలా పగిలి అపస్వరం రావటంతో నాట్యం ఆగిపోయింది. దానికి ఇంద్రుడు నొచ్చుకుని వెంటనే యమ్ముణ్ని పిలిచి భూలోకంలో వ్రతమాచరించని వారి చర్మంపై తెచ్చి తబలాను బాగుచేయవలసిందిగా కోరతాడు. దానికి యముడు, భూలోకములో అటువంటి వారు ఎవరైనా ఉన్నారేమో తెలుసుకుని రమ్మని తన భటుల్ని పంపిస్తాడు.

ఆ భటులు లోకమంతా తిరిగి వచ్చి యమునికి ఇలా నివేదిస్తారు. గౌరి, సావిత్రి, అనసూయ, ద్రౌపది, అరుంధతి మరియు సరస్వతి ఇలా అందరూ ముగ్గులు వేసి పూజిస్తున్నారు. ఒక్క శ్రీకృష్ణుని సోదరి అయిన సుభద్ర ఇంటివద్ద మాత్రం ముగ్గులేదు అని తెలియచేసారు. దానికి యముడు వారిని ఆమె చర్మాన్ని తీసుకుని వచ్చి ఆ తబలాకు బిగించవలసిందిగా ఆదేశిస్తాడు. 

ఈ సమాచారాన్ని నారదుడు శ్రీకృష్ణునికి చేరవేస్తాడు. విషయం తెలిసిన శ్రీకృష్ణుడు ఉదయం నిద్రలేచిన వెంటనే సుభద్ర దగ్గరకు వెళ్లి ఆమెను ఇంటివద్ద ముగ్గు ఎందుకు లేదు మరియు వ్రతాన్ని ఎందుకు ఆచరించటం లేదు అని ప్రశ్నించగా, దానికి సుభద్ర నాకు సూర్య, చంద్రుల వంటి ఇద్దరు సోదరులు, మహావీరుడైన అర్జునుని వంటి భర్త, దేవకీ వసుదేవుల వంటి తల్లిదండ్రులు ఉండగా నేను దేనికోసం వ్రతం చేయాలి అని ఎదురు ప్రశ్నిస్తుంది. 

దానికి శ్రీకృష్ణుడు అన్నీ ఉన్నాగానీ భవిష్యత్తు కోసం వ్రతం చేయాలని ఆమెను ఒప్పించి ఆమెకు వ్రత విధానాన్ని ఇలా వివరిస్తాడు. గద్ద, విష్ణు పాదము, శంఖము, చక్రము, గద, పద్మము, స్వస్తిక, బృందావన, వేణువు, వీణ, తబలా, ఆవు, దూడ, 33 పద్మములు, తులసి ఆకు, దేవుని చిత్రాలతో కలిపి గీయాలి అని చెబుతాడు. అప్పుడు సుభద్ర రాతి పొడిని ముత్యములు మరియు పగడములతో కలిపి ముగ్గు వేసింది. ఆ తర్వాత శ్రీకృష్ణుడు తెలిపిన విధంగా గోపద్మ వ్రతాన్ని ఆచరించింది. 

ఆ విధంగా సుభద్ర గోపద్మ వ్రతం ఆచరించి, యమభటుల నుండి తప్పించుకోగలిగింది. అప్పటినుండి ఈ వ్రతం ప్రాచుర్యం పొందింది. యమభటులు ఉత్తరానికి తల పెట్టి పడుకుని ఉన్న ఒక దున్నపోతు నుండి చర్మము సంగ్రహించి తబలా బాగుచేసుకున్నారు.

వాసుదేవుడు అంటే శ్రీ మహావిష్ణువే. విష్ణువు నామాల్లో ఒక్కొక్క దానికి ఒక్కో విశిష్టత ఉంది. అలాగే వాసుదేవ నామానికీ ప్రత్యేకత ఉంది.

వసుదేవుని కుమారుడైనందున వాసుదేవ అనే పేరు వచ్చింది. అన్నిటిలో వసించు వాడు కునుక వాసుదేవుడు అని అంటారు. విష్ణు సహస్రనామంలో ‘సర్వ భూత నివాసోసి వాసుదేవ నమోస్తుతే’ అనేది దీనినే సూచిస్తోంది.

ఇక అన్ని ప్రాణుల్లో నివసించే ప్రాణ శక్తి, చైతన్య శక్తి, ఆత్మపరమైన శక్తికి వాసుదేవమనే పేరు ఉన్నట్టు పెద్దలు చెబుతారు.

ప్రాణులను ఆశ్రయించి ఉండే వైశ్వానరాగ్నికి వాసుదేవమనే పేరు ఉంది - ‘అహం వైశ్వానరో భూత్వా ప్రాణినాం దేహమాశ్రితః అని గీతలో భగవంతుడు చెప్పిన విషయం వెనుక అర్థం ఇదే.

‘వాసనాద్వాసుదేవస్య వాసితంతే జగత్త్రయం’ అంటే అన్నిటా ఆయన ఉన్నాడనే విషయాన్ని విష్ణు సహస్ర నామంలో వివరించారు.

అర్జునుడు కృష్ణుణ్ని ఎక్కువగా పిలిచే పేరు వాసుదేవా అనే

ఇక ఈ రోజు చేసే పూజ విషయానకి వస్తే శయనేకాదశి రోజు ఉపవాసం ఉన్న వారు ద్వాదశి రోజున విష్ణు పూజచేసి భోజనం చేయవచ్చు. ద్వాదశే పుణ్య తిథి, విష్ణువుకి ప్రీతికరమైనది, శయన ఏకాదశి తర్వాత వచ్చేది కనుక దీనికి ప్రాముఖ్యం ఎక్కువ.

వాసుదేవ ద్వాదశి రోజు ప్రత్యేకంగా ఆచరించవలసిన విధానాల గురించి పురాణాల్లో ఎక్కడా ప్రత్యేకంగా చెప్పలేదు. ఈ రోజు ప్రత్యేకంగా ఉపవాసము చేయవలసిన అవసరము లేదు. ఏకాదశి, గోపద్మ, చాతుర్మాస్య వ్రతాలు చేసేవారు ఆయా వ్రత నియమాల ప్రకారం అనుసరించాలి. వాసుదేవ ద్వాదశి అని ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటున్నాం కాబట్టి విష్ణు సహస్ర నామం పఠించటం, గోపద్మ వ్రత కథను చదవటం శ్రేయస్కరం.

ఓం నమో భగవతే వాసుదేవాయ

స్త్రీల వ్రత కథలు

నిత్య స్తోత్రావళి

నిత్య పారాయణ శ్లోకాలు

స్తోత్రాలు

పంచాంగం