దేవహూతి పుత్త్రుండైన కపిలాచార్యుని వలన తత్పజ్ఞానంబు వడయుట
ఓ పుణ్యాత్ముడవైన కపిలమునీ! దుర్మార్గాలలో ప్రవర్తిస్తున్న ఇంద్రియాల పోరాటంచేత ఖిన్నురాలనై కుమిలిపోతున్న నాకు ఈ సాటిలేని మోహం అనే చీకటి నశించిపోవడం ఎలా కలుగుతుంది?
(ఇంద్రియాలు అసత్తులు. అవి కలిగించే సుఖాలు నిజమైన సుఖాలుగా భ్రాంతిపడుతూ ఉంటారు. సుఖాలను అనుభవించే కొద్దీ ఇంకా అనుభవించాలనే కోరిక కలుగుతూనే ఉంటుంది. ఇంద్రియ సుఖాలను గురించి ఆలోచించడం తోనే ఆయుస్సంతా గడచిపోతుంది. దీనిని గురించి తెలుసుకోలేకపోవడమే మోహం, అదే అజ్ఞానం. ఇప్పుడు దేవహూతి ఆ మోహాంధకారాన్ని లేదా ఆ అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టుకొనే ఉపాయాన్ని ఆన్వేషిస్తూ ఉంది.
పుణ్యాత్ముడవైన కపిలమునీ! దట్టమైన సందులేని కటిక చీకట్లతో ఆవరింపబడిన ఈ మహాప్రపంచానికి నీవు ఒక్కడవే ఒకేఒక్క నేత్రమై తీక్ష్ణమైన కాంతితో సూర్యునివలె విరాజిల్లుతూ ఉంటావు.
(చీకటి అజ్ఞానంతో పోల్చబడుతూ ఉంటుంది. చీకటి పోవడానికి వెలుగుకావాలి. అజ్ఞానం పోవడానికి తత్త్వజ్ఞానం కావాలి. ఇక్కడ అజ్ఞానం దేవహూతిది. తత్త్వజ్ఞాన ప్రదాత కపిలముని. ఆమె అజ్ఞానమనే చీకటిని కపిలముని సూర్యునివలె తన వెలుగు అనే జ్ఞానంతో పోగొడతాడని భావం.)
దోషంలేనివాడా, నిర్మలమైనవాడా, ఎలాంటి వికారాలు(మార్పులు) లేనివాడా, సంసారమనే తీగకు కొడవలివంటివాడా, పండితవరేణ్యా!, సర్వులకూ శరణ్యమైనవాడా, ధర్మాన్ని విస్తరింపజేసేవాడా!, లోకాలన్నిటికి శుభాలు కలిగించువాడా, నిత్యవిభూతి అయిన వైకుంఠానికి నాయకుడైనవాడా ఓ కపిలమునీ! నా మోహమనే చీకటిని పోగొట్టడానికి సమర్థులు నీవు కాక అన్యులెవరున్నారు? లేరు.
(పై పదాలన్నీ శ్రీహరి స్వభావాన్ని తెలిపేవే. శ్రీహరిని గుర్తుచేసే ఈ పదాలు కపిలముని స్వభావాన్ని చెప్పడానికి కూడా వాడబడ్డాయి. కాబట్టి ఆయన శ్రీమన్నారాయణుని మరొక అవతారమని అర్ధమవుతుంది. దేవహూతి కపిలుని కేవలం తన కుమారుడని అనుకోవడం లేదు. సాక్షాత్తు భగవంతుడుగానే భావించి అలా స్తుతించింది. నిత్య= శాశ్వతమైన; విభూతి= ఐశ్వర్యం. లౌకిక జగత్తులో ఐశ్వర్యంగాని సంపదగాని ఎప్పటికీ శాశ్వతం కాదు. ఎవరూ ఎప్పుడూ ఐశ్వర్య వంతులు కారు. దేశాన్ని పాలించే రాజులుకూడా బతికినంతకాలం ఐశ్వర్యంతో ఉంటారని చెప్పడానికి వీలుగాదు. శ్రీహరి షడ్గుణాలలో ఎప్పుడూ ఐశ్వర్యం కలిగి ఉండడం ఒక గుణం. ఆయన వైకుంఠనాయకుడు కాబట్టి, ఆయనతో లక్ష్మి అనపాయినిగా ఉంటుంది కాబట్టి వైకుంఠం నిత్య ఐశ్వర్యయుక్తంగా ఉంటుంది. అయితే ఈ ఐశ్వర్యం లౌకికం కాదు. అలౌకికం. అక్కడికి చేరుకొన్న నిత్యసూరులు, ముక్తులు స్వామివారి దివ్యమంగళ రూపాన్ని దర్శిస్తూ అనవరతం ఆనందిస్తూ ఉంటారు. అందుకే వైకుంఠాన్ని నిత్యవిభూతి అని వైష్ణవులు విశ్వసిస్తారు.)
"ఓ నిష్మళంకమైన తపస్సుకు నిధివంటివాడా కపిలమునీ! నిన్ను శరణువేడుతున్నాను. నన్ను కాపాడు అని దేవహూతి వినయంగా స్తుతించి కపిలుని ప్రార్ధించింది. ఆయన సాటిలేని దయతో కారుణ్యం తొణికిసలాడుతుండగా సజ్జనులకు మోక్షం అనే ఫలాన్ని ఇవ్వడానికి తగిన తల్లిమాటలను ఆలకించాడు.
(జీవిత క్లేశాలు అనుభవించే వాళ్లకు తన్నివారకమైన మోక్షేచ్చ తీవ్రంగా ఏర్పడుతుంది. దేవహూతి ఇప్పుడు మోక్షానికి సాధనమైన తత్త్వజ్ఞానాన్ని కపిలుని వద్ద తెలుసుకోవాలనుకొంటున్నది. తదనుగుణమైన మాటలే మాట్లాడింది. కపిలునికి ఆమె ముందే శరణాగతి చేసింది. ఆమె దృష్టిలో ఆయన భగవంతుడే. తత్త్వజ్ఞానం పొందాలనుకొనేవాళ్లకు శరణాగతి చేయడమే మొదటి మెట్టు. ఆమె మాట్లాడిన మాటలు సజ్జనులకందరికి మోక్షమార్గాన్ని చూపగలవిగా అనిపించాయి కపిలునికి. ఆమె తెలుసుకోగోరిన విషయాలను వివరిస్తే ఆ వివరణలు ఆమెకేగాక మోక్షకాములందరికి కూడా బాగా ఉపయోగ పడతాయని పించింది. అందువల్లనే తల్లిమాటలను ఎంతో శ్రద్ధగా విన్నాడు.)
మాటలు విని కపిలముని మందహాస సుందరవదనారవిందుడై మనస్సులో సంతోషం అతిశయించగా, పరమశాంతుడై తన కన్నతల్లితో ఇలా అన్నాడు.
అమ్మా! గొప్పవైన సంసారబంధానికి, మోక్షానికి మానవుని మనస్సే కారణం. ఆ మనస్సు అతిశయించి సత్వరజస్తమస్సులనే మూడు గుణాలతో సంబంధం కలదైతే సంసారబంధానికి హేతువవుతుంది.
(అపవర్గమంటే మోక్షము. దుఃఖాదులను వర్ణించడం మోక్షం. మోక్షస్థితిలో దుఃఖాదులుండవు. సంసారంలో పడడం బంధం. సంసారం నుండి విడివడడం మోక్షం. ఒకటి సంకల్పం. మరొకటి వికల్పం. రెంటికీ మనస్సే కారణం. సంసారంలో ఉంటూనే అందులో మునిగిపోకుండా 'పద్మపత్రమివాంభసా' అన్నట్లు ఉండేవారు ఉంటారు. తామరాకు మీద ఉన్న నీటి బిందువు ఆకుకు తగలకుండా స్వతంత్రంగా ఎలా ఉండ గలుగుతుందో అలా ఉండేవాడే నిజమైన యోగి.
దృశ్య ప్రపంచమంతా త్రిగుణాలతోనే కూడి ఉంటుంది. త్రిగుణాలు అశాశ్వతాలు. వీటితో సంబంధం పెట్టుకొంటే మనిషి బంధాలలో చిక్కుకొంటాడు. ఆత్మ ఒక్కటే త్రిగుణాతీతం, సర్వోత్తమం. భగవద్దీత (2-45) త్రిగుణాలను త్యజించి సుఖదుఃఖాది ద్వంద్వాలు లేనివాడవు కమ్మని ప్రబోధించింది.)
ఆ మనస్సు శ్రీమన్నారాయణునిమీద సంసక్తమైనపుడు మోక్షానికి కారణమవుతుంది. అని మునికులం అనే సముద్రానికి చంద్రుడుగా ప్రకాశించే కపిలముని తల్లికి చెప్పి మళ్లీ సంతోషంతో ఇలా అన్నాడు.
నేను, నాది అనే అహంకారమమకారరూపమైన అభిమానంవల్ల కామం, లోభం మొదలైన దోషసమూహాలు ఆవిర్భవిస్తాయి. చిత్తం వాటికి లోనుగాకుండా విడివడినప్పుడు పరిశుద్ధమవుతుంది. చిత్తం పరిశుద్ధమైనపుడు సుఖం దుఃఖం పొందక ఒకే రూపంగా వెలుగొందుతుంది. ఏకరూపమైన అటువంటి చిత్తంలోనే పరమాత్మ సాక్షాత్కరిస్తాడు. ఆ పరమాత్మ ప్రకృతికంటే అతీతుడు, అభేద్యుడు, స్వయంప్రకాశమానుడు, సూక్ష్మరూపుడు, అపరిచ్చిన్నుడు, ఉదాసీనుడు. అటువంటి పరమాత్మను, ఆ పరమాత్మ తేజస్సుముందు నిస్తేజమైన ప్రపంచాన్ని యోగులు భక్తి జ్ఞానవైరాగ్యయుక్తమైన చిత్తంతో దర్శించి మోక్షప్రాప్తికి సర్వాంతర్యామి అయిన శ్రీమన్నారాయణునియందు సమర్పింపబడిన భక్తిమార్గమే ఉత్తమోత్తమమైనదని, ఇతర మార్గాలు దానికి సాటిరావని చెప్పారు.
ఇంద్రియార్థాలైన శబ్ద స్పర్శరూప రసగంధాలతో కూడిన సంబంధం పనికిరాని విషయమై దృఢమైన బంధానికి కారణమవుతుంది. ఆ సంబంధమే భగవంతుని సంబంధమై మంచి విషయమైనపుడు మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, అహంకారం అనే అంతఃకరణాల సంయమనానికి హేతుభూతమై సత్పురుషులకు తెరచిన మోక్షద్వారం అవుతుంది అని తెలుసుకొంటారు. సహన స్వభావం కలిగి అఖిలజీవులకూ స్నేహితులై, శాంతమూర్తులై, కరుణార్ద్రహృదయులై కర్మఫలాలను పరిత్యజించి, తనవారు, బంధువులు అనే అభిమానం విడిచి నా పాదాలను చక్కగా ఆశ్రయించినవారై, నా గుణగణాలను ధ్యానిస్తూ, నా కథల వివరణలతో నిండిన విషయాలను వీనులవిందుగా విని ఆనందిస్తూ, నా కథలనే చెప్పుకొంటూ, వింటూ, ఉండేవారు పరమభాగవతోత్తములు. అటువంటి వారిని ఆధ్యాత్మికం, ఆధిదైవకం, ఆధిభౌతికం అనే తాపత్రయాలు ఏమీ చేయలేవు. అటువంటి సర్వసంగపరిత్యాగులైన పరమభాగవతుల సాంగత్యం మాత్రమే కోరదగింది. ఆ సాంగత్యం సకల దోషాలను నివారిస్తుంది.
అట్టివాళ్ల సాంగత్యంతో సర్వప్రాణుల హృదయాలలో, చెవులలో సుధారసం చిందించే నా కథా చర్చలు వినిపిస్తాయి. నాగుణగానాలు వినడంవల్ల క్రమమార్గంలో శీఘ్రంగా మోక్షమార్గాలను ప్రసాదించే శ్రద్దాభక్తులు ఉద్భవిస్తాయి. అంతేగాక ఎవడైనా నేను కావించిన ఈ విశ్వసృష్టినీ, నాలీలావిహారాలను తలపోస్తూ అందువలన ప్రభవించిన భక్తిచేత ఇంద్రియసుఖాలకు; కనిపించేవి వినిపించేవి అయిన ఇహలోక పరలోక సుఖాలకు లోనుకాకుండా, మనోనిశ్చలత్వం కోసం చక్కని యోగమార్గాన్ని అవలంబిస్తాడో అతడు యోగి అని చెప్పబడతాడు. అటువంటి యోగి ప్రకృతి గుణాలను సేవించడం వల్లను వైరాగ్యగుణాలను పెంపొందించే జ్ఞానయోగం వల్లను ఆత్మార్పణ రూపమైన భక్తియోగంవల్లను సాక్షాత్కరించుకొన్న ఆత్మస్వరూపంగల నన్ను తన హృదయంలో నిలుపుకొంటాడు అని చెప్పగా విని కపిలమునితో దేవహూతి ఇట్లా అన్నది.
(ఇంద్రియాలు మనిషికి కలిగించే సుఖాలు దృష్ట-శ్రుతాలు అని రెండురకాలు - చూడగలిగేవి, వినగలిగేవి. ఐహికం అంటే ఈ లోకానికి సంబంధించిన సుఖాలు దృష్టాలు. ఆముష్మికం అంటే పరలోకం అంటే స్వర్గాది లోకసుఖాలు శ్రుతాలు. స్వయంజ్యోతి - స్వయంగా వెలిగే జ్యోతి. సృష్టిలోని సమస్త పదార్థాలు ఆ జ్యోతివలననే ప్రకాశిస్తాయి. ఆ జ్యోతి లేకుండా వీటికి ప్రకాశముందడదు.)
ఏ భక్తి నీగుణగణాలయందు ఆసక్తి కలిగి ఉంటుందో, ఏ భక్తి సాంసారికమైన పాపాలను నశింపజేసి శీఘ్రంగా మోక్షలక్ష్మీప్రాప్తిని కలిగిస్తుందో, ఆ భక్తివిధానం నాకు తెలిసేటట్లు దయచేసి చెప్పు అని దేవహూతి కపిలమునిని అడిగింది.
(పరమాత్మను గురించిన అనుభవం యోగంతో లభిస్తుంది. యోగాంగాలలో ప్రధానమైనది భక్తి. భక్తి సత్సంగంతో లభిస్తుంది. ఈ విషయాన్ని దేవహూతి కపిలముని నుండి విన్నది. ఆమెకు భక్తి స్వరూప విశేషాలను సమగ్రంగా తెలుసుకోవాలనే శ్రద్ధకలిగి కపిలుని ప్రశ్నించింది. ప్రశ్న సారాంశమేమిటంటే - ఎలాంటి భక్తి ముక్తిని సాధిస్తుంది? స్త్రీ అయిన ఆమెకు అనుష్టించడానికి తగిన భక్తిమార్గం ఏది? అనే విషయం ఆమెకు తెలియాలి. కపిలముని దేవహూతి నెపంగా లోకానికి భక్తి స్వరూపాన్ని గురించి వివరించడానికి ఆమె వేసిన ప్రశ్న ప్రధాన కారణం.)
అంతేకాకుండా నీచే చెప్పబడిన యోగవిద్యను, అందులోని విభాగాలను, అందులోగల తత్త్వల ఉపదేశాన్ని సంపూర్ణంగా, మొద్దుబుద్ధిగల నాకు స్పష్టంగా తెలిసేటట్లు దయతో చెప్పుమని దేవహూతి అడుగగా కపిలముని ఇలా అన్నాడు.
'మాతా! పలు మంచిగుణాలు గలదానా! యోగలక్షణసమేతా! విను. సమస్త పదార్ధాలకు సంబంధించిన పరిపూర్ణజ్ఞానంతో కూడి, తత్త్వం చక్కగా తెలిసి వేదాలలో చెప్పబడిన సకలకర్మలు కలిగి దేవతల సమూహం శ్రద్ధతో ప్రవర్తిస్తుంది. సహజమైన, కారణరహితమైన భగవత్సేవ మోక్షం కంటే గొప్పది. కావున తిన్న అన్నాన్ని జీర్ణంచేసే జఠరాగ్ని వలె ఆ భగవత్సేవ సూక్ష్మశరీరాన్ని నాశనం చేస్తుంది' అని తల్లికి చెప్పి ఇంకా విష్ణుభక్తి వైెభవాలను స్పష్టంగా వివరిస్తాను వినుమన్నాడు కపిలముని.
కొందరు మహాత్ములు నిర్మలమైన భక్తిభావంతో నా పాదపద్మాలను తమ హృదయాలలో నిలుపుకొని ఎంతో కుతూహలంతో పరస్పరం సంభాషించుకొంటూ ఆ సంభాషణల్లో నా దివ్యస్వరూపాన్ని నా క్రియా కలాపాలనూ కీర్తిస్తూ ఉంటారు. వాళ్లు సర్వదా తమ సమస్త కర్మఫలాలను నాకే సమర్పించి భక్తి పరవశులై మోక్షాన్ని కూడా మదిలో కోరరు.
పరిశీలిస్తే ఉత్తములైన కొందరు భాగవతులు ప్రసిద్ధి కక్కిన నా ప్రాచీన అవతారవిశేషాలను స్మరిస్తూ ఉంటారు. అందమైన ముఖం, కరుణనిండిన అరుణనేత్రాలు కలిగి భక్తులకు వరాలు ప్రసాదించే నా పవిత్రమైన అవతారాలనూ, వైభవవిశేషాలను మనస్సులో నిలుపుకొంటారు. తమ భక్తియోగమహత్త్వంవల్ల అప్పటి నా సంలాపాలను స్మరించుకొని కొనియాడుతూ ఉంటారు. నవనవోన్మేషమైన నా అవయవ సౌభాగ్యాన్ని సుందరమైన నా మందహాసాన్ని మనోహరాలైన నా మధుర వాక్కులనూ మననం చేసుకొంటూ, మనస్సును ప్రాణాన్ని లెక్కచేయకుండా మోక్షంమీద అపేక్షలేకుండా ఉంటారు.
పిమ్మట ఆ పరమభాగవతులు ప్రయత్నంతో మోక్షం విషయంలో ఆసక్తి లేకుండా అణిమాది అష్టవిభూతులచే సేవింపబడేది, శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని కూర్చేది, గణించడానికి వీలుకానిది, మితిలేనిది, సంపూర్ణవైభవోపేతము, సకల సల్లక్షణాలతో కూడినది, అయిన వైకుంఠ లోకమనే పదవిని ఎంతో గొప్పగా అందుకొంటారు.
(ఇక్కడ వైకుంఠంయొక్క గొప్పతనం చెప్పబడింది. వైకుంఠం ఎనిమిది విధాలైన విభూతులతో కూడి ఉంటుంది. విభూతి అంటే ఐశ్వర్యం. ఈశ్వరభావం ఐశ్వర్యం. ఐశ్వర్యయుక్తుడు ఈశ్వరుడు. ప్రభుత్వం కలవాడు. కావున ఈశ్వరుడంటే ప్రభువు. విశ్వంలోని సర్వప్రాణులకు ఈశ్వరుడే. ఎనిమిది విభూతులు - అణిమ(సూక్ష్మమైనది), మహిమ(మహత్త్వం), గరిమ(గురుత్వం), లఘిమ (లఘుత్వం), ప్రాప్తి (ఇష్టప్రాప్తి), ప్రాకామ్యం (అడ్డులేని ఇచ్చ), ఈశత్వం(సర్వాతిశయత్వం), వశిత్వం (స్వాధీన ఇంద్రియత్వం).
వైకుంఠం నిత్యవిభూతి గలది. అక్కడ దుఃఖాదులుండవు. శాశ్వతంగా ఆనందమే ఉంటుంది. లౌకిక జగత్తులో అంటే లీలావిభూతిలో దుఃఖాదులుంటాయి. గణన అనే మాటకు అర్థం లెక్కించడమేకాక వర్ణించడం అని కూడా. వైకుంఠధామాన్ని వర్ణించడం సాధ్యంకాదు. లక్ష్మి అక్కడే స్వామితో కలసి ఉంటుంది కాబట్టీ వైకుంఠం సంపూర్ణ వైభవాలతో కూడి ఉంటుంది. సర్వలక్షణాలంటే ఎన్ని సల్లక్షణాలుంటే అవన్నీ. ఇలాంటి వైకుంఠ ధామాన్ని పొందడానికి పరమభాగవతులు ఎంతగానో భక్తియోగ పాధన చేయాలి.
తల్లీ! వైకుంఠధామాన్ని పొందిన ఆ పుణ్యాత్ములైన భాగవతులు నాకాలచక్రానికి మింగుడు పడనివారై నిరుపమానమైన శాశ్వతమైన సుఖాలతో ఆలరాలుతూ ఉంటారు. అది ఎలాగంటే -
సమభావంతో నేను వాళ్లతో స్నేహంవల్ల కుమారునివలె ప్రవర్తిస్తాను. వాళ్లపై విశ్వాసంతో స్నేహితుడువలె, వాళ్లకు హితం చెపుతూ నిస్స్వార్థపరుడైన హితునివలె, మంత్రం ఉపదేశించడంవల్ల ఆచార్యునివలె మెలగుతూ ఉంటాను. నిత్యం వాళ్లకు పూజింపదగిన ఇష్టదైవాన్నై కాలచక్రంవల్ల కలిగే భయాలను నివారించి వాళ్లను కాపాడుతూ ఉంటాను. అందువల్ల నా ఆయుధమైన కాలచక్రం వాళ్లను స్పృశింపలేదు.
అని ఈ విధంగా చెప్పి కపిలముని దేవహూతిలో మళ్లీ ఇట్లా అన్నాడు.
అమ్మా! వినుము. ఆత్మ పలుమార్లు భువికీ దివికీ మధ్య పరిభ్రమిస్తూనే ఉంటుంది. మానవుడు ధనం, పశువులు, పుత్రులు, మిత్రులు మగువలు అనువానిపై కోరికలను విడిచిపెట్టి, పాపాలంటనివాడను, ప్రపంచమంతటా వ్యాపించినవాడను అయిన నన్ను అనన్యచిత్తంతో ఆరాధించినట్లయితే వానిని మృత్యుమయమైన సంసార సముద్రంనుండి నేను దరికి చేరుస్తాను.
(భువిదివులు అంటే ఇహం పరం అని అర్ధం చేసుకోవాలి. భూమి ఆకాశం అని కూడా చెప్పవచ్చు. ఈ రెండిటిమధ్య ఆత్మ తిరుగుతుంది అంటే ఆత్మతో కూడిన శరీరం తిరుగుతుందని అర్ధం. ఇహపరాలలో ఉన్న సుఖభోగాలు ఆ రెండు లోకాలలో సంచరించే స్థూలసూక్ష్మ దేహాలు. వాటిపై ఉండే మమతలను, స్థూలదేహాన్ని అనుసరించి ఉండే ధన పశు పుత్రమిత్ర వనితాదులలోను, ఇతర ద్రవ్యాలలోను మమతలు వదలాలి. అలా మమతలు వదలిన తరువాతనే భగవత్పరమైన ఆలోచనలు వస్తాయి. అలాంటి సందర్భంలో ఇతరు లెవ్వరినీ ఆశ్రయించకుండా పరమాత్మను ఏకాగ్రచిత్తంతో ఆరాధించాలి. అలాంటి పరమభాగవతులను జననమరణ రూపమైన సాంసారికవ్యవస్థనుండి గడ్డకెక్కిస్తానని పరమాత్మ నిర్ద్వంద్వంగా ప్రకటిస్తున్నాడు. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణపరమాత్మ సర్వధర్మాలను పరిత్యజించి నన్నే శరణు పొందితే మిమ్మల్ని(భక్తులను) సర్వపాపాలనుండి విముక్తులను చేస్తానని ప్రకటించిన విషయం ఈ సందర్భంలో గుర్తు చేసుకోవాలి.)
నిశ్చయంగా ప్రధానమనబడే ప్రకృతికి అధినాథుడైన పురుషుడను, భగవంతుడను, జగదీశ్వరుడను అయిన నన్నుగాక ఇతర దేవతలను ఆశ్రయిస్తే సంసారభయంలో పడిపోతారు. నా ఆనతిని అతిక్రమించడానికి భయపడడంవల్లనే గాలి వీస్తుంది. అగ్ని జ్వలిస్తుంది. సూర్యుడు వేడిని పుట్టిస్తాడు. ఇంద్రుడు వర్షిస్తాడు. మృత్యువు భయపడి పారిపోతుంది. కావున జ్ఞానవైరాగ్యాలతో కూడిన భక్తియోగంతో ఆ యోగీంద్రులు వైకుంఠంకోసం నా పాదాలను భజిస్తూ భయంలేనివారై ప్రవర్తిస్తారు.
(ప్రకృతి పురుషులను నియమించువాడు పరమాత్నే. సర్వభూతాలలో అంతర్యామిగా వర్తించేవాడూ పరమాత్మే. ప్రకృతి త్రైగుణ్యం అంటే సత్వరజస్తమోగుణ సంయుక్తం. ప్రకృతికి ప్రధానమని మరొక పేరుంది. ప్రకృతి తనపాటికి తానే ప్రపంచసృష్టి చేస్తున్నదని వాదించేవారు దీనికీ పేరు పెట్టారు. ప్రధానానికి నాయకుడు భగవంతుడు. ఆయన జగత్తుకు ప్రభువు. ఇహపరాలలో ఆయన అనుజ్ఞ లేనిదే ఏ కార్యమూ జరుగదు. దేవతలందరూ ఆయన ఆజ్ఞ ప్రకారమే నడుచుకొంటారు. అలా నడుచుకోకపోతే శిక్ష ఉంటుందని వాళ్లకు భయం. అందుకే గాలి అగ్ని మొదలైనభూతాలు చేయాల్సిన పనులు సక్రమంగా చేస్తున్నాయి. ఇలా సర్వ ప్రకృతికి ప్రభువు శ్రీహరి. ఆయనకే మోక్షమిచ్చే శక్తి ఉంది. ఇతర దేవతలకు లేదు.
తల్లీ! మనస్సు భక్తితో నన్ను సేవిస్తుంటే, ఈ ప్రపంచంలో సజ్జనులకు శాశ్వతమైన ముక్తి సమకూరుతుంది.
(ఉత్తములైనవారికి భవబంధవిముక్తి ఎట్లా ఒనగూడుతుందో కపిలమహర్షి తల్లికి నివేదిస్తున్నాడు. భక్తిభావమే మోక్షప్రాప్తికి అసలైన కుదురు. భక్తి లేక ఆరాధన సగుణమని నిర్గుణమని రెండురకాలు. ప్రారంభంలో భక్తిగలవారు దేవుణ్ణి పత్రఫలపుష్పాదులతో సేవిస్తారు. దీన్ని సగుణమంటారు. కాని చిత్తం వికాసదశను చేరుకోగానే క్రమక్రమంగా భక్తుడు సర్వాంతర్యామియైన పరమాత్మను మనఃపుష్పంచేతనే పూజిస్తాడు. దీన్నే నిర్గుణారాధన అంటారు. ఇక్కడ కపిలమహర్షి తల్లికి బోధించినభక్తి 'నిర్గుణభక్తి' యని గుర్తించాలి.
కపిలమహర్షి తల్లికి భక్తియే మోక్షప్రాప్తికి కుదురు అని బోధించి, విష్ణుభక్తియోగాన్ని బాగా పూసగ్రుచ్చినట్లు తెల్పి, మహాసంతోషంతో మరల ఇట్లన్నాడు.
భక్తియోగాన్ని గూర్చి వివరించిన తర్వాత కపిలమహర్షి తల్లియైన దేవహూతికి తాత్త్వికలక్షణాల్ని గూర్చి విశదీకరిస్తున్నాడు. తత్త్వశబ్దాన్ని విభజిస్తే 'తద్+త్వమ్' అవుతుంది. తత్ అంటే 'ఆ పరమాత్మ' అనీ, త్వం అనగా 'నీవు' అనీ అర్థం. పరమాత్మయే జీవులందు ఆత్మరూపుడై వున్నాడని పిండితార్థం. తత్త్వరహస్యం తెలిసికొంటే, మానవులు సంసారబంధంనుండి విడివడుతారు. ఆత్మావలోకనంవల్ల హృదయంలో చిక్కుముళ్ళుగా ఉండే సందేహాలు తెగి ముక్తిలభిస్తుంది. భగవంతుడికి 'తుదిమొదళ్ళు' లేవు. ఆయన సత్యస్వరూపుడు. స్వయంజ్యోతిస్స్వరూపుడు. ఆయన్ని 'పురుషుడు' అంటారు. ఆయన ఈ విశ్వమంతటిని ఆవరించియున్నాడు. ఆ పరమాత్మ ఆత్మరూపుడై త్రిగుణాలకు వశమైనట్టిది, తెలియబడనిది, భగవంతునికి వశమైనది అయిన ప్రకృతియందు అలవోకగాను, విలాసంగాను ప్రవేశించటంవల్ల, ఆ ప్రకృతి త్రిగుణాలకు వశమై ప్రజాసృష్టికి కారణమైనాడు.
అప్పుడా పురుషుడు ప్రకృతితో కలియటంవల్ల తనలో విజ్ఞానం నశించి ప్రాకృతిక లక్షణాలకు వశుడయ్యాడు. తర్వాత జరుగవలసిన జగత్కార్యాలకు తానే కర్తృత్వం వహించి, సంసారంలో తగుల్కొని అస్వతంత్రుడయ్యాడు. కాని యీ సందర్భంలో భగవంతుడు దేనికీ బాధ్యుడు కాడు. తన ప్రమేయమేమియు లేదు. ఆయన విశ్వసృష్టికి పర్యవేక్షకుడు మాత్రమే. ఏమైనా ఈ సృష్టికార్యం, కారణం, వీటి బాధ్యత అనేవి మూడున్నూ కేవలం ప్రకృతికి వశమై ఉంటాయి. సుఖం, దుఃఖం వీటి అనుభవం అనేది పురుషుని వశంలో ఉంటుంది. ఇది తత్త్వలక్షణమని కపిలుడు చెప్పగా, దేవహూతి “స్వామీ! ప్రకృతి మరియు పురుషుడు ఈ ఇర్వురు సత్యమైనట్టియు, మిథ్యయైనట్టియునగు జగత్తుకు మూలకారకులుగదా! వారి లక్షణాల్ని సదసద్విజ్ఞానంతో సహా వివరించండి. అని అడిగింది. కపిలుడు తర్వాత ఉపదేశానికి పూనుకొన్నాడు.
(ఇక్కడ వ్యాసమహర్షి 'ప్రకృతి - పురుష' లక్షణాల్ని వివరించాడు. 'తత్త్వమసి' అనే మహావాక్యానికి వ్యాఖ్యాన ప్రాయంగా ఉన్న గద్యమిది. ఆ పరమాత్మయే నీవై వున్నావు. అని ఆ మహావాక్యానికి తాత్పర్యం. 'పరమాత్మయే ఆత్మ' అనే రహస్యం తెలిస్తే మానవులు సంసారబంధంనుండి విడివడి కైవల్యపదాన్ని చేరుకొంటారనేది ఆధ్యాత్మికబోధ. తత్త్వమసి అనే మహావాక్యం 'అద్వైతసిద్ధాంతానికి' ఆయువు పట్టు. 'ప్రకృతిం పురుషంచైవ విద్ధ్యనాదీ ఉభావపి' అనేది గీతావాక్యం. ప్రకృతి మరియు పురుషుడు ఈ ఇర్వురికి 'ఆది' లేదు. ఇక్కడ పురుషుడు అనే శబ్దాన్ని - 'ఆత్మ' యని 'పరమాత్మ'యని సందర్భాన్నిబట్టి అర్ధం చేసికోవాలి. ప్రకృతి మాయ. దీనికి మొదలేదో ఎవ్వరు చెప్పలేరు. రాత్రి నిద్రించిన తర్వాత జరిగే స్వప్నమెప్పుడు ప్రారంభింపబడిందో చెప్పజాలనట్లె ఈ 'మాయ'కు (ప్రకృతి) మొదలేదో చెప్పలేము. కానీ 'అంతం' ఎప్పుడో చెప్పగలం. కాబట్టి ప్రకృతి 'అనాది' కాని 'అనంతం' కాదు. అలాగే 'పురుషుడు' నిత్యశుద్ధుడు. అతడుకూడ 'అనాదియే కాని ఆయనకి 'అంతం' లేదు. అందువల్ల పురుషుడు(జీవుడు - లేదా పరమాత్మ 'అనంతుడు'.
ప్రకృతిని మాయ యని బంధమని పేర్కొంటాము. మానవునికి జ్ఞానోదయం కాగానే 'మాయ' లేదా బంధం విడిపోతుంది. 'వికారాంశ్చ గుణాంశ్చైవ విద్ధి ప్రకృతిసంభవాన్' అన్నది గీత. నిజానికి 'పురుషుడు'(ఆత్మ) ఏ విధమైన వికారాలు లేనివాడు. పరిశుద్దుడు కూడ. అయితే అతనికి కామం, క్రోధం, సుఖం, దుఃఖం, వ్యామోహం వంటి వికారాలు ప్రకృతి సాంగత్యం వల్లనే కల్గుతున్నాయి. ఈ ఆత్మ వికారాలనుండి తప్పించుకొని నిర్వికారమైన పరమపురుషుని చేరటానికి గొప్పప్రయత్నం చేయాలి. జీవుడు తనకు దుఃఖంగాని మనోవికారం కాని కల్గితే 'అవి' ప్రకృతికి సంబంధించినవే కాని తనవి కావని దృఢనిశ్చయం గలవాడై వుండాలి. సంసారబంధం, మనోవికారాలు పీడిస్తున్నంతదాక అతడు బద్ధుడై, అస్వతంత్రుడై వుంటాడు.
ఈ గద్యంలో “కార్యకారణ కర్తృత్వంబులు ప్రకృత్యధీనంబులు సుఖదుఃఖభోక్తృత్వంబులు ప్రకృతి విలక్షణుండైన పురుషునివి” అనే వాక్యముంది.
ఇక్కడ కార్యమంటే శరీరమని, కారణమంటే మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, పంచభూతాలు, శబ్దాదులు అని గ్రహించాలి. వీటిని కల్గించేది ప్రకృతి. పురుషుడు చిద్రూపుడు మరియు అసంగుడు. కాబట్టి వాస్తవంగానైతే అతనికి సుఖదుఃఖాద్యనుభవం ఉండదు. అయితే ప్రకృతి సాంగత్యంవల్ల ఆ యా సుఖదుఃఖాల్ని అనుభవిస్తున్నట్లు తోస్తున్నాడు”. అని మహర్షి దేవహూతికి తత్త్వోపదేశం చేశాడు.)
ప్రకృతి అంటే సత్వరజస్తమోగుణాలు కలది. అది చావు లేనిది. అదే సత్యం. అదే మిథ్య. అభౌతికం కూడ. అది చాల ప్రశస్తమైందని తత్త్వజ్ఞులన్నారు.
ప్రకృతి ఇరవైనాల్గు తత్త్వాలతో కూడినది. అవి అయిదుభూతాలు, అయిదు తన్మాత్రలు, అయిదు జ్ఞానేంద్రియాలు, అయిదు కర్మేంద్రియాలు. నాల్గు అంతరంగవిభాగాలు అన్ని కలిస్తే 24 అవుతున్నాయి. దీనినే సగుణ బ్రహ్మతత్త్వమంటారు. ఇక మరొకటి వుంది. దానినే 'పంచవింశకుడు' అంటారు. అంటే ఇరువదియైదవ తత్త్వమని తెలియాలి. కొందఱు దీన్ని పురుషుడని పిలువబడే ఆత్మయని, మరికొందఱు 'కాల' మని పేర్కొంటారు. ఆత్మ అనే జీవుడు ప్రకృతికి చిక్కి భయగ్రస్తుడవుతాడు. అతనికి ప్రకృతి గుణాలు అంటుతాయి.
భగవంతుని చేష్టని కాలమంటారు. అది జీవకోటిలో లోన దాగివుండటంచేత పురుషుడని, దాని వెలుపలివ్యాప్తి 'కాల'మని నిర్వచించటం జరిగింది. ఈ సమస్త జగత్తుకు మూలకారణం ప్రకృతియే. పరమపురుషుడు తన వీర్యాన్ని ప్రకృతియందు నిక్షేపించినందువల్ల. ఆ ప్రకృతి బంగారువన్నెగల (హిరణ్మయం) 'మహత్తు'ని కనింది. ఆ మహత్తే జగత్తు ఆవిర్భవించటానికి మూలహేతువు. సమస్త విశ్వసృష్టికి పరమేశ్వరుని రేతస్సే మూలం. ఈ విశ్వంలో ఆ పరమపురుషుడు ఆత్మరూపంతో వెలుగొందుతూ, ఆత్మని తనతేజస్సుతో కప్పి పుచ్చడానికి ప్రయత్నించే చీకటిని హరిస్తున్నాడు అనగా పరమపురుషుడు 'తమోహంత' అని తెలియాలి.
(ఈ గద్యంలో 'సాంఖ్యతత్త్వం' అభివర్ణింపబడింది. సంఖ్యతో కూడింది సాంఖ్యం. సాంఖ్యమంటే జ్ఞానమని అర్థం. జ్ఞానవిచారణలో అనాత్మ వస్తువుల్ని లెక్కించేటప్పుడు సంఖ్యని ఆశ్రయించవలసివస్తుంది. అందుకే దీన్ని సాంఖ్యమన్నారు. ప్రకృతియందున్న 24 లేదా 96 తత్త్వాల్ని బాగా శోధించి, ఆధ్యాత్మికవేత్తలు వాటిని 'అనాత్మరూపాలు' అని విభజించారు. వాటికి సాక్షిగా ఉన్న పరమాత్మను గ్రహించటమే సాంఖ్యవిద్య. ఆత్మానాత్మరూపమైన విజ్ఞానమే 'సాంఖ్య'మని గుర్తించాలి.
1) అనాత్మపదార్ధాలు:
1) పంచభూతాలు : భూమి, నీరు, అగ్ని గాలి, ఆకాశం: 5
(పృథివ్య ప్తేజోవాయ్వాకాశాలు)
2) పంచతన్మాత్రలు : గంధం, రసం, రూపం, స్పర్శ, శబ్దం: 5
(శబ్దస్పర్శరూప రసగంధాలు)
3) జ్ఞానేంద్రియాలు : చర్మం, కన్నులు, చెవులు, నాలుక, ముక్కు: 5
(త్యక్చక్షుశ్రోత్ర జిహ్వాఘ్రాణేంద్రియాలు)
4) కర్మేంద్రియాలు : చేతులు, కాళ్ళు, వాక్కు - గుదం - పాయువు(యోని/మేఢ్రం) :5
(వాక్పాణిపాదపాయూపస్థలు)
5) అంతరింద్రియాలు : మనస్సు - బుద్ధి - చిత్తం - అహంకారం - 4
దీన్ని చతుర్వింశతి అన్నారు. 24
2) ఆత్మ : పైన చెప్పిన ఇరువది నాల్గుతత్త్వాలకు సాక్షిభూతంగా ఉన్న పురుషుడే ఆత్మ. దీన్ని 'పంచవింశకుడు' అన్నారు. అనగా ఇరువదియైదవ తత్త్వమని గుర్తించాలి. కొందఱు వేదాంతులు 25వ తత్త్వానికి కాలమని పేరుపెట్టారు. విశ్వగర్భంలో దాగినశక్తి పురుషుడని, బాహ్యంగా కన్పిస్తున్నది కాలమని వర్గీకరించటం జరిగింది.
3) విశ్వసృష్టి : పరమపురుషుడు(పంచవింశకుడు) తన ఇంద్రియాన్ని ప్రకృతియందు (చతుర్వింశతి) నిక్షేపించగా అందుండి హిరణ్మయమైన 'మహత్తు' ఉదయించింది. ఆ మహత్తునుండి 'భౌతికం - అభౌతికం' అయిన విశ్వం ఆవిర్భవించింది. ఈ 'విశ్వసృష్టికి' పరమేశ్వరుని 'బీజమే కారణం'. అని వేదాంతులన్నారు.)
'పూజ్యురాలా' మూడులోకాలలో పవిత్రమైనట్టిది, తప్పక ఆచరించదగినట్టిదైన 'భగవంతుని రూపవైభవాన్ని చెపుతాను' ఆ రూపం నాల్గువ్యూహాలతో కూడివుంది.
(వ్యూహచతుష్టయం: వ్యూహమనగా భగవంతుని రూపాన్ని కొలిచేపద్ధతి. అది నాల్గురకాలు.
1) వాసుదేవం : వసతి, దీవ్యతి ఇతి వాసుదేవం. ఏది సర్వకాల, సర్వావస్థల్లో ఉంటుందో, ఏది ఎల్లప్పుడు వెల్గుతూవుంటుందో అది వాసుదేవం. దీనినే అధిదైవం రూపం అంటారు. వసుదేవుని కుమారుడు వాసుదేవుడు శ్రీకృష్ణుడు. వాసుదేవం అంటే 'అధిదైవం' అని నిర్వచనం. శ్రీధరీయ వ్యాఖ్యలో దీనికి అధిభూతం అనగా 'లోకాధిష్ఠానరూపం' అని వివరణ వుంది. రోటికి కట్టివేయబడిన స్వామి అని అర్థం. అంతరంగచతుష్టయంలో దీన్ని ఆధ్యాత్మిక దృష్టితో 'చిత్తం'గా గ్రహించాలి.
2) ప్రద్యుమ్నం : ఇది వ్యూహచతుష్టయంలో రెండవది. దీన్ని ప్రద్యుమ్నమంటారు. దీనికి అధిష్ఠాత బ్రహ్మ. అంతరంగచతుష్టయంలో ఇది బుద్ధికి పర్యాయం.
3) అనిరుద్ధం: మనస్సుతో చేసే ఉపాసన 'అనిరుద్ధం'. దీని అధిష్ఠాత చంద్రుడు. కావున అంతరంగచతుష్టయంలో దీన్ని మానసికోపాసన అంటారు.
4) సంకర్షణం : దీనికి 'రుద్రుడు' అధిష్ఠాత. అంతరంగ చతుష్టయంలో ఇది అహంకారోపాసనగా గుర్తింపబడింది.
పైనాల్గు మనోబుద్ధిచిత్తాహంకారాలుగా విభజింపబడ్డాయని గ్రహించాలి.)
'మహత్తు'లో దాగిన వాసుదేవవ్యూహం సాత్త్వికగుణంగలది. మాలిన్యంలేనిది. కలతలేనిది. ఆకలి (బుభుక్ష), కోరిక, ఏడ్పు, ఆసక్తి ముసలితనం, చావు అనే ఆరింటిని జయించినది. వాత్సల్యం మొదలైన ఆరు మంచిగుణాలతో ఒప్పారునది వెలితిలేనిది. శాశ్వతమైనది. భక్తులచే కొనియాడబడునది. ఆ 'మహత్తు' నందే క్రియాశక్తి అనే 'అహంకారం' పుట్టింది. అది వైకారికం, తైజసం, తామసం అని మూడురకాలు. ఈ మూడింటిలో వైకారికమనేది మనస్సుకు, జ్ఞానేంద్రియ, కర్మేంద్రియాలకు, పంచభూతాలకు సంబంధించినట్టిది.
(సాత్త్వికప్రధానం: వాసుదేవం త్రిగుణాలలో 'సత్వగుణప్రధాన'మైంది. అందుకే అది నిర్మలమైందని, శాంతమైందని చెప్పటం జరిగింది. అది నిత్యసత్యమైన శోభగలది. భక్తజనులకు పూజనీయమైంది. మహత్తులో క్రియాశక్తి పుడుతుంది. క్రియాశక్తి అంటే అహంకారమని అర్ధం. ఈ అహంకారం మూడురకాలు.
1) వైకారికం: ఇది వికారసంబంధి. మార్పుకు గురియౌతుంది. ఆ మార్పు సంకల్పమని వికల్పమని రెండు విధాలు. సంకల్పం సృష్టికి, వికల్పం ప్రళయానికి హేతువులు. దీనికి కామమే మూలం.
"యస్సంకల్పవికల్పాభ్యాం వర్తతేకామసంభవః,
యద్విదుర్హ్యనిరుద్దాఖ్యం హృషీకానామధీశ్వరమ్" - అని మూలశ్లోకం వివరిస్తోంది.
ఇంద్రియాలకు అధిష్ఠాతయైన అనిరుద్ధమే వైకారికమని మూలశ్లోకం వివరిస్తోంది.
2) తైజసం: ఇది 'మహత్తు'లోని రెండవలక్షణం. అనగా అహంకారంలోని రెండోదశ. ఇంద్రియాలలో దాగిన ప్రాణశక్తియే తైజసమని చెప్పబడుతుంది. తేజస్సుతో కూడింది తైజసం. ఈ తేజస్సు మిథ్యాజ్ఞానం(విపర్యయం), ప్రయాణజ్ఞానం(నిశ్చయం); నిద్రాజ్ఞానం(స్వాపం); స్మృతిజ్ఞానం (మేలుకొనుట) అనే నాల్గింటితో కూడివుంటుంది.
3) తామసం: తమో గుణసంబంధమైనది. ఇది భగవద్భక్తిచే ప్రేరేపింపబడినది. ఈ తామసాహంకారంవల్ల శబ్దమనే తన్మాత్ర ఉదయించింది. దానిచే ఆకాశం, దానివల్ల శ్రోత్రేంద్రియం జనించాయి.)
వైకారికమనే అహంకారం భగవంతుని స్వరూపం. తైజసమనే అహంకారం నిశ్చయజ్ఞానంతోను, ప్రాణం, అపానం, సమానం, ఉదానం, వ్యానం అనే అయిదు ప్రాణాలతో కూడి వుంటుంది. తామసాహంకారం జ్ఞానేంద్రియ కర్మేంద్రియాలతో ముడివడి, ఇంద్రియజ్ఞానం గలదై వుంటుంది.
మహత్తునుండి, అహంకార ముదయించింది. అహంకారం వైకారికం, తైజసం, తామసమని మూడురకాలు పంచభాతాలు, మనస్సు, కర్మేంద్రియజ్ఞానేంద్రియాలు వైకారికసంబంధులు కాగా బుద్ది, మరియు పంచప్రాణాలు తైజససంబంధులు సత్వరజస్తమోగుణాలు మూడు తామస సంబంధులు.
ఈ అహంకారంనుండి పురుషుడు పుట్టాడు. ఆయన్ను వేయిపడగలతో విలసిల్లే అనంతుడని, సంకర్షణుడని అన్నారు. పంచభూతాలతో, పది ఇంద్రియాలతో, మానసేంద్రియంతో కూడిన రూపమాయనది. కర్త, కర్మ, కారణం, శాంతి, అశాంతి, మౌఢ్యం మొదలైన లక్షణాలతో విలసిల్లేవడాయన. ఆయన రెండో వ్యూహం వైకారికంవల్ల గొప్ప వికారంగా పరిణతి చెందుతుంది. తత్కారణంగా 'అంతరంగ' చతుష్టయమేర్పడింది.
అవ : కపిలుడు తన తల్లి దేవహూతికి జ్ఞానోపదేశం చేసిన ఘట్టం. ఈ విశ్వం ప్రకృతి పురుషుల సంయోగంవల్ల పుట్టింది. పురుషుడు తన వీర్యాన్ని ప్రకృతి గర్భంలో నిక్షేపించినపుడు 'బంగారువన్నె' లో మహత్తు ఆవిర్భవించిందని, దానినుండి అహంకార ముదయించిందని, అది వైకారికం, తైజసం, తామసం అని మూడు విభాగాలని మహర్షి తల్లికి నివేదించాడు. తర్వాత ఆయన సృష్టిరహస్యాల్ని వాసుదేవుని రెండవ వ్యూహమైన 'వైకారికాన్ని' గూర్చి వివరిస్తున్నాడు.
కపిలుడు తల్లియైన దేవహూతితో ఇలా అంటున్నాడు -
“అమ్మా! జీవుని ఆలోచనలు పరిమితమైనవి, అపరిమితమైనవి అని రెండు రకాలు. వీటికి జీవుల మనోవృత్తి, భ్రాంతి అనేవి రెండు కారణాలు. ఇవన్ని కోరికలవల్ల కల్గుతాయి. మనసులో పుట్టె వికారాన్ని 'అనిరుద్ధ' మంటారు. అంటే అది ఒక అడ్డుపెట్టరాని ఊహ. అది దేహేంద్రియాలన్నింటిని శాసించే ప్రభువు. పరమయోగులు సైతం దాన్ని మన్నిస్తారు. అది శరత్కాలంలో వికసించే నల్లకలువమాదిరి నీలవర్ణం గలదై వుంటుంది.
అంతేగాదు. తేజస్సువల్ల నిశ్చయాత్మకమైన బుద్ధి జనిస్తుంది. ఆ బుద్ధికి వస్తుజ్జానం, ఇంద్రియాల్ని అనుమతించటం; సందేహం, భ్రాంతి, జాగ్రత్త, స్వప్నం, సుషుప్తి అనే త్రివిధదశలు. నిర్ణయశక్తి, జ్ఞాపకశక్తి అనేవి లక్షణాలు. తేజస్సు అనేదొక అహంకారం. దానికి ముక్కు చెవి, కన్ను, నాలుక, చర్మం అనే అయిదు జ్ఞానేంద్రియాలు. వాక్కు, కాలు, చేయి, గుదం, జననేంద్రియం అనే అయిదు కర్మేంద్రియాలు, మరియు జ్ఞానేంద్రియక్రియలు, కర్మేంద్రియక్రియలు ఆధారంగా ఉంటాయి. ప్రాణానికి పనితనం, బుద్ధికి తెలివిడి వున్నందువల్ల ఈ పదిఇంద్రియాలు తేజస్సుగల్గి వుంటాయి.
ఇక తామసమనే అహంకారంవల్ల శబ్దమనే తన్మాత్ర పుట్టింది. దానివల్ల ఆకాశం, దానివల్ల శ్రోతమనే జ్ఞానేంద్రియం పుట్టాయి. ఈ శ్రోత్రం(చెవి) శబ్దాన్ని గ్రహించింది. శబ్దానికి అర్ధం ఏర్పడింది. అది వినేవాడికి జ్ఞానాన్ని కల్గించింది.
తర్వాత ఈ శబ్దరూపతన్మాత్ర అణురూపాకాశమై విశ్వంలో స్థావరజంగమాత్మకమైన పదార్జాలకు లోపలవెలుపల వసతి కల్పించింది. ఇక మనస్సు ప్రాణానికి, పది ఇంద్రియాలకు ఆశ్రయంగా వుంది. అయితే ఈ మనస్సు కాలగతిని బట్టి వికారానికి లోనవుతూ ఉంటుంది.
శబ్దతన్మాత్ర అనేది ఆకాశానికి లక్షణం. ఆకాశంవల్ల స్పర్శజ్ఞానం, దానివల్ల గాలి, గాలివల్ల చర్మజ్ఞానేంద్రియం పుట్టాయి. మెత్తదనం, చల్లదనం, వేడి, అనేవి స్పర్శలక్షణాలు. అంతేగాదు గాలికి కదలించి కూర్చుట, వస్తుగత శబ్దాధికరణం, ఇంద్రియాలలో స్థిరవాసం అనేవి లక్షణాలు.
గాలి స్పర్శతన్మాత్రలక్షణం గలది. దానివల్ల రూపం, రూపంవల్ల తేజస్సు, పుట్టాయి. కంటితో రూపాన్ని చూడటం జరిగింది. వస్తువులో సమత, పదార్థానికి ప్రాధాన్యము లేకపోవటం, అనే పదార్థంలోని కొలత. అనే మూడూ రూపవృత్తులవుతాయి. తేజస్సుకు ఆకృతియే లక్షణం. ప్రకాశం, వంట, నీరు, ఆకలి అనేవి తేజోవృత్తులు. దైవప్రేరణవల్ల ఏర్పడే రూపతన్మాత్రవల్లనూ, తేజస్సువల్లనూ నీరుపుట్టింది. నాలుక నీటిని గ్రహిస్తుంది. ఆ నీరు వస్తుతః ఏకాకృతిగలదైనప్పటికి భౌతికవికారంవల్ల ఒగరు, చేదు, కారం, పులుపు, తీపు అని పలురకాలవుతుంది. ఇంకా ద్రవ్యవికృతివల్ల తడియుట, గట్టిపడుట(ఘనీభావం), ఇంపుగొల్పుట, బ్రతుకుదెరువు నిచ్చుట, బాధల్ని నివారించుట, మెత్తదనం, వేడిమినిపోగొట్టుట. బావినీరు తోడుట, పైకి ఉబికేటట్లు చేయుట వంటివన్నీ నీటికి లక్షణాలు.
రసతన్మాత్ర వికారంచెందటంవల్ల జలమైంది. జలంవల్ల గంధమనే తన్మాత్ర కల్గింది. దానివల్ల భూమి ఏర్పడింది. నాసిక వాసనని గ్రహించింది. ఆ వాసన ఇంగువ, పేలపిండి, దుర్వాసన, కర్పూరంవంటి సువాసన, ఆహ్లాదకరమైన వాసన; వెల్లుల్లివాసన చద్దివాసన, పుల్లదనంవంటి పెక్కురకాలుగా మార్పుచెందుతుంది. ఇందుకు పెక్కుపదార్థాల కలయికయే కారణం.
బొమ్మలుగా నేర్పడుట; జలం, అగ్ని వాయువు అనే మూడింటితో సంబంధం లేనిస్థితి; జలానికి ఆధారమగుట, ఆకాశానికి భిన్నంగా ఉండుట, అన్నిరకాల జీవుల్లోని పురుషలక్షణాన్ని బహిర్గతంచేయుట అనేవి భూమి లక్షణాలు.
ఇంకా ఇలా చెపుతున్నాడు కపిలుడు.
శబ్దగుణం గలది ఆకాశం. స్పర్శగుణం గలది వాయువు. తేజోగుణంగలది అగ్ని. రసగుణంగలది జలం. గంధలక్షణం గలది భూమి. శబ్దానికి చెవి, స్పర్శకు చర్మం (త్వక్); రూపానికి అగ్ని; రసానికి నాలుక; గంధానికి ముక్కు(నాసిక) ఆధారంగా ఉన్నాయి.
పంచభూతాలు : పంచతన్మాత్రలు - 1. భూమి - గంధం; 2. నీరు - రసం; 3. అగ్ని - రూపం; 4. గాలి - స్పర్శ; 5. ఆకాశం - శబ్దం.
మహత్తు, అహంకారం, భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం అనేవి ఏడుతత్త్వాలు. ఇవి ఒకదానితో వేరొకటి సంబంధం కలవై వుంటాయి. భోగాలకు అనువైనవి. వీటివల్ల పురుషాకృతి ఏర్పడటానికి వీలులేకపోవటంవల్ల విశ్వకారకుడును, సత్త్వరజస్తమోగుణాలతో కూడినవాడును, విశ్వశాసకుడును, నిర్దోషియునైన సర్వేశ్వరుడు పై ఏడుతత్త్వాల్లో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు మహదాదుల ప్రభావంవల్ల చైతన్యంలేని ఒక్క అండం (గ్రుడ్డు) వాటినుండి పుట్టింది.
ఆ గ్రుడ్డునుండి మహాశక్తిగల విరాట్పురుషు డవతరించాడు. ఆ పురుషుణ్ణి ఏడు ఆవరణాలు (మహత్తు, అహంకారం, పృథివి, నీరు, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశం) అందొక్క ఆవరణానికి జ్ఞానేంద్రియ కర్మేంద్రియాలు పది ఆవరణాలు - చుట్టుకొనివున్నాయి. అవి పదునాల్గులోకాలకు ఉల్లెడపట్టినట్లున్నాయి. అందులో పద్మనాభుని రూపం విరాజిల్లుతున్నది. నీటిలో తేలియాడుతున్న ఆ బంగారుమయమైన గుడ్డులో మహాత్ముడైన నారాయణమూర్తి ప్రవేశించి 'ఆకాశాన్ని' తెరిచాడు. అందులో -
(ఇక్కడ విరాట్పురుషుని ప్రస్తావనవుంది. ఆ పురుషుడు దివ్యశక్తితో కూడినవాడు. ఆ శక్తిని ఆవరించి సస్తావరణాలున్నాయి - అవి 'మహత్తు, అహంకారం, నీరు, అగ్ని, నేల, గాలి, ఆకసం అనేవి. వీటిలో ఒక్కొక్కటి దశావరణాలు కల్గివున్నాయి. అవి చెవి, కన్ను, ముక్కు, నాలుక, చర్మం అనే జ్ఞానేంద్రియాలతోను, మాట, కాళ్ళు, చేతులు, జననేంద్రియం, గుదం అనేక కర్మేంద్రియాలతోను వెరసి పది ఇంద్రియాలతో ఆవరించివుంది. ఈ ఏడు ఆవరణాలు, పదిఇంద్రియాలు కలిసి విశ్వసృష్టి అనే మేడకు మెట్టు, ఆ బంగారువన్నె గుడ్డులోనికి నారాయణుడు ప్రవేశించి 'బ్రహ్మాండాన్ని' తెరిచాడు. చతుర్దశభువనాలకు ఆధారమైనది ఆకాశమే అనే విశ్వసత్యం ఈ పద్యంలో అభివ్యక్తమైంది.
విష్ణుపదం : విష్ణుమూర్తికి పాదపీఠంకాబట్టి ఆకాశానికి ఆ పేరు వచ్చింది. అభవుడు అనగా పుట్టుకలేనివాడు. శ్రీమన్నారాయణుడని అర్ధం. భగవంతునికి చావుపుట్టుకలుండవు. ఆయన హేమాండంలోనికి స్వస్వరూపంతోనే ప్రవేశించాడు.)
ఆ విరాట్పురుషుడు దేదీప్యమానంగా వెల్గుతున్నాడు. ఆయన ముఖంనుండి వాక్కు; వాక్కునుండి అగ్ని; నాసికనుండి ప్రాణాలతోకూడిన ఘ్రాణేంద్రియం ఆవిర్భవించాయి. ఘ్రాణేంద్రియంనుండి వాయువులు, అయిదు ప్రాణవాయువులు; వాటిలో కళ్ళు; కళ్ళనుండి సూర్యుడు, సూర్యుని ధ్యానించగా అందుండి చెవులు; చెవులనుండి శ్రోత్రేంద్రియం, అలాగే దిక్కులు ఏర్పడ్డాయి త్వగింద్రియం (చర్మం) నుండి మీసాలు, తక్కిన వెండ్రుకలు; ఓషధులు పుట్టాయి.
రోమరాజిలో శిశ్నం కన్పించింది. దానిలోని ఇంద్రియమే నీరు. పురీషంనుండి అపానం కల్గింది. దానినుండి మృత్యు వేర్పడింది.
చేతులనుండి శక్తి ఏర్పడింది. వాటినుండి ఇంద్రుడు ఉద్భవించాడు. పాదాలమూలంగా 'గమనక్రియ' ఏర్పడింది. వాటినుండి ఉపేంద్రుడు (హరి) పుట్టాడు.
నాడులవల్ల నెత్తురు, నెత్తురువల్ల నదులు ఏర్పడ్డాయి. కడుపులో ఆకలిదప్పులు పుట్టాయి. ఆ రెండింటి నుండియే సముద్రాలేర్పడ్డాయి.
'అమ్మా! వినండి. హృదయంనుండి మనస్సు కల్గింది. మనస్సువల్ల చంద్రుడు, బుద్ది కల్గారు. చిత్తం నుండి బ్రహ్మ మఱియు బుద్ధి ఆవిర్భవించారు. అహంకారంనుండి రుద్రుడు చిత్తం నుండి చైత్యుడు (క్షేత్రజ్ఞుడు) పుట్టారు.
విరాట్పురుషుడు సమష్టిరూపం. ఆ రూపంనుండి వ్యష్టిరూపాలైన భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం అనే పంచభూతాలు, శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం అనే అయిదు తన్మాత్రలు, వాక్కు, కాళ్ళు, చేతులు, గుదం, జననేంద్రియం అనే అయిదు కర్మేంద్రియాలు, చర్మం, కన్నులు, చెవులు, నాలుక, ముక్కు అనే అయిదు జ్ఞానేంద్రియాలు, వాటి అధిదేవతలును సమష్టిరూపుడైన క్షేత్రజ్ఞుణ్ణి తమంతతామే కార్యోన్ముఖుణ్ని చేయజాలవు. (ఆత్మ సమష్టిరూపమైనప్పటికి భూతాదుల ఆసరాలేకుండా ప్రవర్తించదని భావం); భగవంతుని అధీనంలో ఉన్న ఇంద్రియాలు వ్యష్టిగా ఆయన్ని పురికొల్పలేక క్రమంగా తమ అధిష్ఠానాల్ని ఆసరాగా చేసికొన్నాయి, వాటిలో అగ్ని వాక్ అనే కర్మేంద్రియంతో కలిసి ముఖాన్ని చేరింది. ముఖం ద్వారా తన పనిచేయటంవల్ల వ్యష్టిశరీరంలోని 'విరాట్కార్యం' స్తబ్ధమైంది. తర్వాత నాసిక(ముక్కు), ఘ్రాణమనే జ్ఞానేంద్రియంతో కలిసి గాలితో కూడుకొనింది. ఆదిత్యుడు(అగ్ని సూర్యుడు) 'చక్షువు' అనే జ్ఞానేంద్రియంతో కన్నుల్ని ప్రవేశించగా దాని భూతశక్తి వ్యర్థమైంది. దిక్కులు దేవతగాకల్గిన చెవులు 'శ్రోత్ర'మనే జ్ఞానేంద్రియంతో కలువగా విరాట్కార్యప్రేరణ అంతరించింది. ధాతువులు వెంట్రుకలద్వారా 'త్వక్ (చర్మం) అనే జ్ఞానేంద్రియాన్ని చేరగా ఉడిగిపోయాయి.' 'అప్(నీరు) దైవమైన జననేంద్రియం (శిశ్నం) ఇంద్రియాన్ని చేరుకోగా జలం తనపనిచేయజాలనిదైంది. తర్వాత గుదం(పురీషరంధ్రం)
మిత్తితోకూడి అపానమనే ప్రాణేంద్రియాన్ని చేరగా, అతినీచంగా మారింది. విష్ణుమూర్తి అధీనంలోని 'పాదాలు' గతిధర్మం గల వైనందువల్ల 'అధీశ్వరత్వాని' కోలుపోయాయి. ఇంద్రుని అధీనంలోని చేతులు (పాణీంద్రియాలు) అనే కర్మేంద్రియాలు శక్తిని పుంజుకోగా నిష్పలమయ్యాయి. నాడులు నదులతో కలిసి ఎఱుపు - పసుపు వన్నెతో నొప్పి ప్రయోజనం లేనివయ్యాయి. కడుపు సముద్రాలుగా మారి ఆకలిదప్పులుగల దగుటవల్ల వ్యర్థమైంది. గుండె మనస్సుతోపాటు చంద్రుని చేరి శాంతించింది. బ్రహ్మ అధిదేవతగా గల్గిన బుద్ది హృదయాన్ని చేరి ఫలితం లేనిదైంది. చిత్తం అహంకారంతో రుద్రున్ని చేరగా విరాట్ పురుషుని పని స్తంభించింది. అప్పుడు చైత్యుడనే పేరుగల క్షేత్రజ్ఞుడు(ఆత్మ) ఎదలో చేరి చిత్తంతో ప్రవేశింపగా విరాట్పురుషుడు జలభూతమైన బ్రహ్మాండాన్ని పొంది కార్యోన్ముఖుడయ్యాడు. పంచప్రాణేంద్రియాలు నిద్రగూరిన విరాట్ పురుషుని నిద్రావస్థనుండి మేల్కొల్ప జాలనట్లే, అగ్నిమొదలైన పంచభూతాలు అధిదేవతలుగల ఇంద్రియాలతో సహ దైవికశక్తి గలవైనప్పటికి సత్తువ లేనివవుతాయి.
అయితే ఆత్మజ్ఞులైన ఋషులు సన్న్యసించి, ఎడతెగని భక్తిభావం గలవారై విరాట్ పురుషుణ్ణి కొలుస్తారు. ఈ ప్రకృతి పురుషజ్ఞానం మోక్షాన్ని కల్గిస్తుంది. ప్రకృతి సంబంధంవల్ల సంసారబంధం కల్గుతుంది" అని కపిలుడు తల్లి దేవహూతికి చెప్పి, మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు.
(శ్రీమద్భాగవతంలో ఈ 'కపిలాచార్యతత్త్వబోధ' భారతీయ సాంఖ్యయోగానికి నిలువుటద్దంగా భాసించే ఘట్టం. కపిలుడు తన తల్లియైన దేవహూతికి తత్త్వజ్ఞానోపదేశం చేయడమే ఈ ఘట్టంలోని ఇతివృత్తం. దీనిలో విశ్వంయొక్క సమష్టి వ్యష్టిస్వరూపం, భక్తియోగవిశిష్టత, జీవుల పిండోత్పత్తిక్రమం, గర్భస్థశిశువులేకజీవుడు భగవంతుని స్తుతించుట అనే అంశాలు వివరింపబడ్డాయి.
ఈ ఘట్టంలో 887 - 94 మధ్య పద్యాల్లో విశ్వసృష్టికి సంబంధించిన భౌతికస్వరూపం అభివర్ణితమైంది. విశ్వమంతా 'మహత్తు, అహంకారం, పృథివి, జలం, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం' అనే ఏడుతత్త్వాలతో కూడి వుంది. ఇవి ఒక్కొక్కటి వ్యష్టిగా పురుషుణ్ణి ఉత్పాదించలేకపోయాయి. అప్పుడు జగత్కారణుదైన సర్వేశ్వరుడు ఆ యేడింటిలో ప్రవేశించినపుడు ఏడుతత్త్వాలు ఒండొంటితో కలియగా చేతనరహితమైన ఒక్క అండం బంగారువన్నెతో పుట్టింది. దానినుండి 'విరాట్పురుషుడు' ఆవిర్భవించాడు.
అనగా విశ్వస్వరూపమేర్పడింది. విశ్వరూపం పంచభూతాలతో నొప్పింది. అవి ఒక్కొక్కటి పదిఆవరణాలుగా (జ్ఞానేంద్రియకర్మేంద్రియాలు) విభజింపబడ్డాయి. ఈ ఆవరణాలు లోకాలన్నింటికి మెట్లవరసలయ్యాయి. అవన్నీ విష్ణమయమైన రూపాలే. నీటిలో తేలియాడుతున్న ఆ గ్రుడ్డులో దేవదేవుడైన నారాయణుడు ప్రవేశించి ఆకాశాన్ని తెరిచాడు. అందులో విశ్వస్వరూపం వెలుగొందింది. అది 'పంచభూతాలు, జ్ఞానేంద్రియాలు, తన్మాత్రలు, కర్మేంద్రియాలు, అంతరంగచతుష్టయం అనే ఇరువదినాల్గు(చతుర్వింశతి) సమష్టితత్త్వాలుగా భాసించింది. కాని సమష్టిగా ఉన్న ఈ విశ్వరూపుడు స్వయంగా ప్రవృత్తినిర్వహణ చేయజాలని పరిస్థితి యేర్పడింది.' అప్పుడు పంచభూతాలు, దశేంద్రియాలు వ్యష్టిగా(పృథక్భావం) అధిదేవతల సహాయంతో ప్రవృత్తిని ఆరంభీంచాయి. అనంతరం నారాయణాంశ 'ప్రత్యగాత్మ' రూపంతో ఆ యేడుతత్త్వాలలో ప్రవేశించింది. సత్త్వరజస్తమోగుణాల ప్రేరణతో పురుషుడు ప్రకృతిగర్భంలో భీజావాపం చేశాడు. తత్కారణంగా పిండోత్పత్తియి, అందుండి జీవరూపమేర్పడింది. ఆ జీవరూపం మానవులు, పశుపక్ష్యాదులుగా ఏర్పడింది. రూపం సజీవమని, నిర్జివమని రెందు రకాలు. మానవులు, పశుపక్ష్యాదులు సజీవరూపాలు కాగా నదులు, సముద్రాలు, పర్వతారణ్యాదులు వగైరా నిర్జివరూపాలు. ఏ తత్వానికి ఏది అధిష్ఠానమో వచన తాత్పర్యంలో వివరించడమైంది.
తన్మాత్రలు : తద్+మాత్రలు= తన్మాత్రలు. అంటే 'దానికి మాత్రమే పరిమితమైంది' అని అర్ధం. ఆకాశం, వాయువు, తేజస్సు (అగ్ని), నీరు, భూమి అనే పంచభూతాలకు అధిష్టానాలు వరుసగా చెవి, చర్మం, కన్ను నాలుక, ముక్కు అనేవి. వీటియొక్క తన్మాత్రలు వరుసగా శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం. ఇవి ఒక్కొక్కటి తమపని మాత్రమే చేస్తాయి. ఒకదానిపని మరొకటి చేయదు. అందుకే ఇవి తన్మాత్రలు. ఉదాహరణకు చెవి శబ్దాన్ని గ్రహిస్తుంది. తక్కిన నేత్రాదులు శబ్దగ్రహణం చేయలేవు. ఇట్లే తక్కినవి కూడ. తన్మాత్రలు జ్ఞానేంద్రియాలకు మాత్రమే వర్తిస్తాయి.
క్షేత్రజ్ఞుడు: సాంఖ్యయోగాన్ని అనుసరించి 5 భూతాలు, 5 జ్ఞానేంద్రియాలు, 5 కర్మేంద్రియాలు, 5 తన్మాత్రలు, 4 అంతరంగాలు కలిసి ఈ ఇర్వదినాల్లు 'చతుర్వింశతితత్వాలు'. వీటినే 'క్షేత్రం' అని ఆధ్యాత్మికులంటారు. ఇవి అంతరిస్తాయి. అంతరించనిది, అవినాశియైనది ఇర్వదియైదవతత్తం - దానినే 'క్షేత్రజ్ఞుడు' అంటారు. ఇర్వదినాల్గుతత్వాలు 'పొలం'కాగా ఇర్వదియైదవతత్త్వం 'పొలంకాపరి' అని సాధారణపరిభాషగా గ్రహించాలి. ఈ క్షేత్రజ్ఞుణ్ణి ఆత్మయని ప్రత్యగాత్మయని, అవినాశియని, పేర్కొంటారు. క్షేత్రాన్ని ఉపాధియని, శరీరమని, అనాత్మయని, వినాశియని పేర్కొనటం కద్దు. వివరణకోసం భగవద్గీతలోని 18వ అధ్యాయాన్ని పరిశీలించాలి.
ఈ క్షేత్రజ్ఞుడు లేక ఆత్మ పాంచభౌతికమైన ఉపాధిలో నిశ్చలంగా నిర్వికారంగా వుంటూ, ఉపాధిచేసే క్రియని, దానిగతిని పర్యవేక్షిస్తూ కాపలాదారుగా ఉంటుందని, ఉపాధి అంతరించగానే, ఆత్మ దాని స్వస్థానమైన పరమాత్మలో విలీనమౌతుందనేది ఆధ్యాత్మిక సిద్ధాంతం.
అద్వైతం : ఆత్మ పరమాత్మల ఐక్యమే అద్వైతం(రెండూ ఒకటే). శంకరభగవత్పాదులు ప్రతిపాదించిన సిద్ధాంతమిది. పరమాత్మలోని ఏకాంశం ఆత్మయని, అది భౌతికరూపంలో నిగూఢంగా దాగి, దాని చర్యని పర్యవేక్షిస్తూ వుంటుందని, ఉపాధి అంతరించగానే, ఆ బొందిని వదలి మూలస్థానమైన పరమాత్మలో అంతర్భూతమౌతుందని భగవత్పాదులు సిద్ధాంతీకరించారు. ఆయన ప్రవచించిన సిద్ధాంతం 'అద్వైతంగా' వాసిక్కింది.
పంచభూతాలు : 'ఆకాశా ద్వాయుః, వాయోరగ్నిః, అగ్నేరాపః, అద్భ్యః, పృథివీ, పృథివ్యాః ఓషధయః' అని శ్రుతి. ఆకాశంనుండి వాయువు, వాయువునుండి అగ్ని, అగ్నినుండి జలం, జలంనుండి భూమి, భూమినుండి తక్కిన ఓషధులు సంభవించాయని పై శాస్త్రవాక్యానికి అర్ధం. పంచభూతాల ఉత్పత్తి క్రమాన్ని చెప్పే వాక్యమది.)
జనంచే పొగడ్తలనొందే ఓ తల్లీ! విను. పరమాత్మ సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు అనే ఈ మూడుగుణాలకు నెలవైన ప్రకృతికి వశుడైనప్పటికి, దాని సుఖదుఃఖాలకు, వ్యామోహానికి ఆకర్షితుడు కాదు. కాని ప్రకృతి వికారాలకు, త్రిగుణాలకు చిక్కకుండా, నీటిపై తేలియాడే సూర్యుని మాదిరి స్వచ్చంగా వుండే ఆత్మమాత్రం మహదాదులకు, ఏకాదశేంద్రియాలకు, తన్మాత్రలకు చిక్కి అహంకారంతో తెలివి తప్పి, 'ఈ సమస్త భౌతిక - భౌతికేతరమైన ప్రకృతికి నేను అధిపతి' నని విజృంభించి ప్రాకృతిక దోషాల్ని మూటగట్టుకొంటాడు.
(ఈ పద్యంలో 'పరమాత్మ ఆత్మ' లనే రెండింటికి కొంచెం భేదం ఉన్నట్లు చెప్పబడింది. పరమాత్మ త్రిగుణాతీతుడు. సుఖదుఃఖమోహాలకు అతీతుడు. ప్రకృతిశక్తులన్నింట తానున్నప్పటికి, వాటికి చిక్కడు. ఈ సమస్త పదార్థాలపైన, తత్త్వాలపైన, ప్రాకృతిక శక్తులపైన ఆధిపత్యం కల్గివుంటాడు. పరమాత్మలోని ఏకాంశయైన ఆత్మకూడ మానసిక వికారాలుగాని, త్రిగుణాల బంధంగాని లేనిదే. స్వచ్చమైన నీటిపై ప్రతిఫలించే సూర్యునిపోలిందే. కాని దానికి మహదాదులతోను, ఏకాదశేంద్రియాలతోను, తన్మాత్రలతోను అనుబంధమేర్పడ్డకారణంచేత, నేనే సర్వప్రకృతికి నేతను అనే అహంకారంతో కొంతదోషం మాటగట్టుకొంటుంది. ఉపాధిస్పర్శవల్ల ఆత్మఒకింత కలుషితమౌతుందని భాగవతం అంటోంది. ఇది కపిలసాంఖ్యసిద్దాంతం.)
ఆత్మ కర్మసాంగత్యంవల్ల వివిధజాతులైన దేవతలు, పశుపక్ష్యాదులు, మానవులు, చలనంలేని కొండలు వగైరా రూపాలెత్తి వాటిల్లో పడి సంసారాన్ని తలకెత్తుకుంటుంది.
భ్రాంతికి లోనైనవాడు ఇంద్రియవిషయాల్ని గూర్చి ఆలోచిస్తూ, కలలో కైవసమైన నిధిలాగ భ్రాంతికి లోనై దారితప్పి నడుస్తాడు.
మోక్షం కోరేవ్యక్తి అన్నింట ఆసక్తి వదలి, భక్తియోగంద్వారా యమం, నియమం మున్నగు యోగాంగాల అభ్యాసం చేస్తూ, మనస్సును అదుపులో ఉంచుకోవాలి.
(అష్టాంగయోగాలు : ఇవి ఎనిమిది. యమం, నియమం, ఆసనం, ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, ధ్యానం, ధారణ, సమాధి. ఇవి మనస్సుని అదుపులోనుంచే సాధనాలు. వీటి వివరణ ఇదే స్కంధంలోని 'యజ్ఞవరాహ ఘట్టంలో చూడవచ్చు.
భక్తి : అనురక్తిః పరే తత్వే భక్తిరిత్యభిధీయతే ।
పరమాత్మయందుగల ఆసక్తియే భక్తియని నిర్వచనం. భగవంతునియం దనురక్తిగలవాడే భక్తుడు. గీతలో 12వ అధ్యాయం భక్తియోగం. ఇందులో ముప్పదియైదు భక్తుని లక్షణాలు చెప్పబడ్డాయి. భక్తియోగములోని 18వ శ్లోకంనుండి 19వ శ్లోకం వఱకు చెప్పబడినవి.)
మోక్షార్ధి శ్రద్ధాళువై ఉండాలి. నన్ను స్మరిస్తుండటం, నా పాదపూజ, నా కథల్ని వినటం, జీవులయెడ సమభావం, పగలేమి, బ్రహ్మచర్యం, గొప్పమౌనం అనేవి ధార్మికపద్ధతులు. వీటితో నిత్యసంబంధం కల్గివుండాలి. ఆలాగ వుండేవాడు ఆనందంగా ఉంటాడు. పరిమితంగా తింటాడు ఒంటరిగా ఉంటాడు ఎల్లప్పుడూ దైవచింత గలవాడుగా విజ్ఞానిగా, ఈర్ష్యాద్వేషాలు లేనివాడుగా వర్తిస్తాడు. శరీర పరిగ్రహమంటే ఆగ్రహిస్తాడు.
జీవేశ్వరుల తత్త్వం తెలిసిన బుద్ది(నిశ్చయజ్ఞానంగల అంతరంగం) జాగ్రదవస్థను పొంది; తక్కిన దేన్ని చూడకుండ, ఆత్మజ్ఞానసహాయంతో, కంటితో సూర్యుణ్ణి చూచినట్లు పరమాత్మను చూస్తుంది. ఉపాధికి భిన్నంగా జీవునిలో దాగివున్న ఆ ఆత్మ సత్యస్వరూపుడును, కార్యకరణాలకు అధిష్టాతయు, పరిపూర్ణుడును అయిన పరబ్రహ్మాన్ని చేరుకొంటాడు.
(ఈ వచనంలో యోగి పరమాత్మనెట్లా దర్శిస్తాడో చెప్పబడింది. సూర్యుడు అధిదేవతగా వున్న కంటితోనే ఆకాశంపై వెలుగుతున్న సూర్యుణ్ణి చూచినట్లే యోగికూడ అహంకారాన్ని వదలి ఆత్మద్వారా పరమాత్ముని చూస్తాడు. చిట్టచివర, శరీరాదుల్ని(ఉపాధిని) విడిచి అహంకారం మొదలైన అసత్యపదార్దాల్లోనే వెలుగుతున్న సత్స్వరూపుడైన పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు. ఇది పిండితార్థం.)
ఆత్మజ్ఞానులకు నారాయణుని దివ్యరూపం ఎలా కన్పిస్తుందో కపిలుడు తల్లికి నివేదిస్తున్నాడు. ఈ విషయం ఒక దృష్టాంత సహాయంతో చెప్పబడింది. ఆకాశమందున్న సూర్యుని ప్రతిబింబం నీటిలో పడుతుంది. దాని ప్రతిబింబం గోడలందలి కిటికీలద్వారా ఇంటి గోడలపైన పడుతుంది. ఇంట్లోవున్న వాళ్ళు మొదట గోడమీది ప్రతిబింబాన్ని నీటిలోపడ్డ ప్రతిబింబాన్ని చూసి, ఆ పైన ఆకాశంలో వెల్గుతున్న సూర్యుణ్ణి దర్శిస్తారు. అలాగే యోగులు, పంచభూతాలు, పది ఇంద్రియాలు, అంతరంగ స్వరూపంగా అమరి, త్రిగుణాత్మకమైన అహంకారమందు ప్రతిబింబించిన పరమాత్మస్వరూపాన్ని 'అహంకారం' నుండే చూస్తారు.
జీవుని గాఢనిద్రావస్థలోకూడ ఆత్మ మేల్కొనే వుంటుంది. సూక్ష్మభూతాలు, ఏకాదశేంద్రియాలు(11), మనస్సు, బుద్ది పనిచేయవు. ప్రకృతియందు కేవలం వాటి వాసనలు మాత్రమే మిగిలి వుంటాయి. గాఢ నిద్రావస్థలో కూడ జీవుడు మేల్కొనివుండి, భూతాదులు తన్ను కప్పినప్పటికి, 'పరమాత్మను' చూస్తూనే వుంటాడు అని కపిలుడు చెప్పగా విని దేవహూతి మళ్ళీ యిలా ప్రశ్నించింది.
(కపిల దేవహూతి ఉపాఖ్యానం
ఈ ఉపాఖ్యానంలో 887వ వచనంనుండి 903వ వఱకు సాగిన ఇతివృత్తం ప్రధానంగా కపిలసాంఖ్యయోగలక్షణాలతో కూడివుంది. ఇది జటిలమైన భారతీయ వేదాంతరహస్యాలతో ఒప్పుతున్నది. ఈ ఘట్టం పద్యసాహిత్యంతో ముడివడి ఉన్నందువల్ల సామాన్యపాఠకుడు అలవోకగా దీన్ని చదివి పూర్వాపరాల్ని సమన్వయించుకోలేడు. అందువల్ల ఈ అంశాల్ని దిగువపట్టిక ద్వారా వివరిస్తే, సులభగ్రాహ్యంగా ఉంటుందని భావించి ఇక్కడ పొందుపరచడమైంది.
ప్రకృతి - పురుషుడు - ఈ ఇర్వురు వేరు వేరు.
ప్రకృతికి మూడుగుణాలు : సత్వం - రజస్సు - తమస్సు.
పురుషుడు పై మూడుగుణాలచే ఆకర్షితుడవుతాడు. సుఖదుఃఖాల్ని అనుభవిస్తుంటాడు.
ప్రకృతి లక్షణాలు త్రిగుణాత్మకం బ్రహ్మం కాదు. అది అవ్యక్తం. నిత్యం - సత్తు - అసత్తులతో కూడుకొనివుంటుంది. కార్యకారణ రూపంకూడ.
భూతాలు అయిదు. భూమి, నీరు, అగ్ని గాలి, ఆకాశం.
తన్మాత్రలు అయిదు. గంధం, రసం, రూపం, స్పర్శ, శబ్దం.
కర్మేంద్రియాలు అయిదు. వాక్కు పాదాలు, చేతులు, పాయువు, ఉపస్ట.
జ్ఞానేంద్రియాలు అయిదు చర్మం, కన్నులు, చెవులు, ముక్కు నాలుక.
అంతఃకరణచతుష్టయం: మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, అహంకారం.
చతుర్వింశతి: 24. పైన తెల్పిన భూతాలు, తన్మాత్రలు, కర్మేంద్రియాలు, జ్ఞానేంద్రియాలు, అంతఃకరణాలు కలిసినట్టిది. ఈ ఇరువది నాల్టింటిని 'ప్రకృతి' అంటారు.
పంచవింశకుండు: ఇరువదియైదవతత్త్వం. ఇది రెండురకాలు 1) కాలం 2) భగవంతుడు.
పురుషుడు 'చిత్' రూపమైన తనవీర్యాన్ని ప్రకృతి గర్భంలో నిక్షేపిస్తాడు. అపుడు ప్రకృతినుండి 'మహత్తు' మహత్తునుండి 'అహంకారం' ఉదయిస్తాయి.
అహంకారం మూడురకాలు 1. వికారం 2. తైజసం 3. తామసం.
(మనస్తత్త్వం - అనిరుద్దుడు) (బుద్ధి - ఇంద్రియాలు - ప్రద్యుమ్నుడు)
తన్మాత్రలు:
1. శబ్దం: ఆకాశలక్షణం గలది. 'చెవి' అధిష్ఠానం
2 స్పర్శ: మృదుత్వం, కాఠిన్యం, చల్లదనం, వేడిమి దాని లక్షణాలు(వాయువు) చర్మం అధిష్ఠానం
3. రూపం: (కన్ను) - తేజస్సు - అగ్ని అధిష్ఠానం
4 రసం: (నాలుక) - నీరు - నాలుక అధిష్ఠానం
5. గంధం: (భూమి) ముక్కు అధిష్ఠానం.
శబ్దధర్మాలు వాయువు, భూమి మున్నగు వానిలో కూడ కన్పిస్తాయి.
మహదాదులు : ఇవి ఏడు. 1) మహత్తు 2) అహంకారం 3) భూమి 4)నీరు 5) తేజస్సు 6) వాయువు 7)ఆకాశం ఈ యేడూ కలిస్తే పురుషుడు అవుతాడు. భగవంతుడు వాటిలో ప్రవేశించినపుడు అవి క్షోభచెంది వాటినుండి అచేతనమైన ఒక అండం (గ్రుడ్డు) ఏర్పడుతుంది. చాలకాలం నీటిలో వుంటుంది.
విరాట్పురుషుడు : గ్రుడ్డునుండి లేచిన మహాశక్తి. ఆ పురుషుని ఇంద్రియాలు - అధిదేవతలు దిగువరీతి ఏర్పడ్డాయి.
ముఖం (నోరు): అగ్ని
ముక్కురంధ్రాలు : వాయువు
నయనాలు (కన్నులు): సూర్యుడు
చెవులు (శ్రవణేంద్రియం) :దిగ్దేవతలు
చర్మం (త్వక్కు): ఓషధులు
మేఢ్రం లేదా శిశ్నం (ఉపస్థ): జలం
గుదం(అపానేంద్రియం) : మృత్యువు(దుర్వాసన)
కాళ్ళు (చరణాలు): ఉపేంద్రుడు
చేతులు (పాణీంద్రియాలు) : ఇంద్రుడు.
నాడులు (రక్తం) : నదులు
కడుపు= ఆకలిదప్పులు : సముద్రం
హృదయం - మనస్సు : చంద్రుడు
హృదయం - బుద్ధి :బ్రహ్మ
హృదయం అహంకారం : రుద్రుడు
హృదయం చిత్తం : క్షేత్రజ్ఞుడు(ప్రత్యగాత్మ)
నీటిలో ప్రతిబింబించే సూర్యునికి నీటిలక్షణాలు సోకనట్లే, ప్రకృతిలో వున్న పురుషునికి ప్రాకృతిక గుణాలు అంటవు. అతడు నిర్గుణుడు. అయినా ప్రకృతి గుణాలతో నిత్యసంబంధం పెట్టుకుంటాడు కాబట్టి అహంకారంచేత ఆకర్షితుడవుతాడు. కర్మదోషకారణంగా అతడు దేవతలు, పశుపక్ష్యాదులు, మానవులు వగైరా జన్మలెత్తి సంసారచక్రంలో తిరుగుతుంటాడు.
సంసారం: ఇదొక కలవంటిది. దీనికి అస్తిత్వం లేదు. ఉన్నట్లు అన్పిస్తుంది. కాబట్టి అది భ్రాంతి.)
మహాత్మా! ఓ పరమపురుషా! భూమికి గంధంతోనూ, నీటికి రసంతోను విడదీయరాని సాంగత్యమున్నట్లే, ప్రకృతి పురుషులకు కూడ నిత్యసాంగత్యం ఉందిగదా! మరి పురుషుడు ప్రకృతినుండిగాని, ప్రకృతి పురుషునినుండిగాని విడదీయబడటం ఎట్లవుతుంది? తత్త్వజ్ఞానమాత్రంచేత సాంసారిక బాధలు లేదా భయాలు ఎలా తొలగిపోతాయి? చచ్చిన జీవికి పునర్జన్మలేని స్థితి యేది? వివరింపుమని దేవహూతి కుమారుణ్ణి అడిగింది.
నిర్నిమిత్తమైన తన ధర్మం స్వచ్చమైన అంతరంగం, అనన్యభక్తి, భగవంతుని సత్కథల్ని శ్రవణం చేయటం, వైరాగ్యం, కామంపట్ల అనాసక్తి ప్రకృతి పురుషతత్త్వం వాస్తవంగా తెలిసివుండటం, తపోయోగం, చిత్తమందు ఏకాగ్రత అనేవి పురుష లక్షణాలు. ఈ గుణాల ఆసరాతో పురుషుడు ప్రకృతిని వదలగలడు. ఎలా? అరణినుండి పుట్టిన అగ్ని అరణిని కాలుస్తుందిగదా! అలాగే పురుషుడుకూడ ప్రకృతిని వశపరచుకొని, భోగభాగ్యాలు అనుభవించి పరిత్యజిస్తాడు.
పురుషుడు 'విశ్వనాథుడు' ఆయనకు సహజమైన మహిమవుంది. తనతో నిత్యసాంగత్యం ఉన్నప్పటికి ప్రకృతి పురుషునికి ఎలాంటి అశుభాన్ని కల్గింపజాలదు.
నిద్రపోయినవానికి కలలు ఎన్నో అనర్ధాలు కల్గిస్తాయి. మేలుకోగానె అవన్నీ వట్టివైపోతాయి. మిథ్యలౌతాయి. అట్లే ప్రకృతి అజ్ఞానికి సాంసారికమైన ఎన్నో ఉపద్రవాల్ని కల్గిస్తుంది. కాని ఆత్మస్వరూపుడును, జగత్కర్తయు, కర్మలకు సాక్షియు, నైన పరమ పురుషుణ్ణి ప్రకృతి యేమియు చేయలేదు.
ప్రకృతివల్ల పురుషుని కేవిధమైన అనర్థాలు కల్గవని అంటూ మళ్ళీ ఇలా అంటున్నాడు కపిలమహర్షి
అమ్మా! పుణ్యాత్మురాలా! జ్ఞానియైనవాడు భగవంతునిపై తన చిత్తాన్ని కేంద్రీకరిస్తే, ప్రకృతి అతణ్ణి ఏమీచేయలేదు. కాని కేవలం ఆధ్యాత్మికజ్ఞానంతో అతడు ఆత్మారాముడైనప్పటికి అనేక జన్మలు ఎత్తుతూనే వుంటాడు. అంతవఱకు అతనికి బ్రహ్మలోక ప్రాప్తిమాత్రమే. తర్వాత నా భక్తులప్రబోధంచేత మేల్కొని, నాయందు బద్దానురాగుడై నా దివ్యసన్నిధికి చేరుకొంటాడు. అతనికి శాశ్వత మోక్షపదవి లభిస్తుంది. అంతటితో అతని లింగ శరీరం అంతరిస్తుంది.
అణిమాది అష్టైశ్వర్యాలు మోక్షపదవికి అడ్డు తగులుతాయి. అందువల్ల జ్ఞాని ఆ సంపదలకు చిక్కకుండ, విరాగియై, శ్రీమన్నారాయణుని పవిత్ర పాదపద్మాల్ని స్మరిస్తూ శాశ్వత మోక్షపదవిని అందుకోవాలి. అలాంటివానిని మృత్యుదేవత ఏమీ చేయలేదు అని చెప్పి, ఆ స్వాయంభువపుత్రియైన దేవహూతితో కపిలుడు యోగలక్షణాల గూర్చి చెపుతాను వినుమన్నాడు.
(అష్టైశ్వర్యాలు: ఇవి 8 రకాలు. అణిమ, మహిమ, గరిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ప్రాకామ్యం, ఈశత్వం, వశిత్వం. వీటినే 'అష్టసిద్ధులు', 'అష్టభూతులు' అని అంటారు.)
తల్లీ! యోగాచరణతో మనసు నిర్మల మౌతుందంటారు జ్ఞానులు. మోక్షపదవిని పొందటానికి సాధనమైన ఆ యోగధర్మాల్ని వివరిస్తాను.
యోగి శక్తికొలది స్వధర్మాన్ని పాటించాలి. శాస్త్రం నిషేధించిన కర్మలు చేయరాదు. దైవకృపవల్ల లభించిన ధనంతో తృప్తిపడాలి. భగవద్భక్తుల పాదాల్ని పూజించాలి. సంస్కారంలేని ధర్మాల్ని త్యజించాలి. మోక్షకాంక్ష కల్గివుండాలి. మితాహారిగా ఉండాలి. ఏకాంతవాసం, అహింస, సత్యం, చౌర్యం లేకుండుట, అవసరానికి తగినంత సొమ్ము పరిగ్రహించడం, ఇంద్రియ విజయం, తపస్సు, శుభ్రత, వేదపఠనం, దైవార్చన, మౌనం, స్థైర్యం, ప్రాణవాయువుని అదుపులో నుంచుకొనుట మున్నగునవి అతడు తప్పక పాటించాలి.
ఇంద్రియ విషయాలపట్ల అనాసక్తుడై 'ప్రత్యాహారాన్ని' అభ్యసించాలి. భగవత్కథల్ని వింటుండాలి. మూలాధారం మొదలైన షట్చక్రాల్లో మనస్సుతో కలిసిన హృదయాన్ని ప్రయాణించేటట్లు చేయాలి.
ఈ లక్షణాలే గాదు. తక్కినవికూడ ఆచరించవలసినవి వున్నాయి. వ్రతాలు చేయటం, అర్హులకు దానమివ్వటం, చెడ్డదారుల్లో నడవకుండటం, ప్రాణాలుగ్గబట్టి శుభమైన స్థలంలో దర్భలూ, దానిపై జింకతోలు, దానిపైన, తెల్లని బట్టకప్పి పద్మాసనంలో కూర్చోవాలి. పూరకం, రేచకం, కుంభకం అనే మూడురకాల ప్రాణాయామం నిర్వహించాలి. అందువల్ల అతనికి రక్తశుద్ధి అవుతాయి. యమమనే యోగం పాటించటంవల్ల పుటంబెట్టిన బంగారుకెనయైన శుద్ధసాత్వికగుణం కైవసమౌతుంది. ప్రాణాయామంవల్ల వాతం, పిత్తం, శ్లేష్మం అనే మూడురోగాలు నివృత్తమౌతాయి. ప్రత్యాహారాన్ని పాటించటంవల్ల, సాంగత్యదోషాల్ని నివారించవచ్చును. ధ్యానంవల్ల, రజోగుణాన్ని తమోగుణాన్ని హతమార్చవచ్చును. ధ్యానసమయంలో యోగి తనదృష్టిని నాసాగ్రంపైన కేంద్రీకరించాలి.
(అష్టాంగయోగం:- అష్టాంగ యోగం అంటే ఎనిమిది అంగాలుగల యోగం. అవి 1 యమం 2)నియమం 3) ఆసనం 4) ప్రాణాయామం 5) ప్రత్యాహారం 6) ధారణ 7) ధ్యానం 8) సమాధి. వీటిలో 'యమనియమాలు' చాలా ముఖ్యమైనవి.
1) యమం :
అహింసా సత్యమస్తేయం బ్రహ్మచర్యం దయార్జవమ్।
క్షమా, ధృతి ర్మితాహార శౌచం చేతి యమా దశ ॥
హింసింపకుండటం, సత్యం పల్కటం, దొంగలింపకుండటం, ఇంద్రియనిగ్రహం, కరుణ, ఋజువర్తనం, ఓర్పు, స్థిరత్వం, అల్పాహారం తినటం, శుద్ధి, అనే పది యమమనే యోగం లక్షణాలు.
2) నియమం :
తప స్సంతోష మాస్తిక్యం దాన మీశ్వరపూజనమ్ ।
వేదాంతశ్రవణం చైవ హ్రీర్మతిశ్చ జపో వ్రతమ్ ॥
తపస్సు, ఆత్మతృప్తి, నమ్మకం కల్గివుండటం, దానం, ఈశ్వరార్చన, వేదాంత శ్రవణం, లజ్జ, తెలివి, జపం(మంత్రోపాసన). వ్రతం అనే పది నియమయోగ లక్షణాలు.
3) ఆసనం : ఇది అనేకవిధాలు. వాటిలో సిద్ధాసనం, పద్మాసనం శ్రేష్ఠమైనవి. వీటిని ముముక్షువులు తప్పక అభ్యసించాలి. ఇంకా పశ్చిమోత్తాసనం, బ్రహ్మాసనం కూడ మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైనవి.
4) ప్రాణాయామం : ఇది ప్రధానంగా రేచకం, పూరకం, కుంభకం అని మూడురకాలు. ఊపిరితిత్తులనుండి ప్రాణవాయువును బయటికి వదలుట రేచకం. బయటి వాయువును ముక్కు రంధ్రాలద్వారా లోపలికి తీసుకొనుట పూరకం. నిర్వికారుడై సమస్తవృత్తుల్ని లయపరచి, స్వయం ప్రకాశమే తానని భావించి, గ్రహించిన వాయువును లోపలనే అదిమివుంచుట 'కుంభకం' అదిమిన గాలి దైహికమైన అన్ని రంధ్రాలనుండి నిర్గమించాలి. ఈ చర్యను సాధకుడు గురుముఖంగా
అభ్యసించవలసి వుంటుంది.
5) ప్రత్యాహారం : అంతరింద్రియాల్ని స్వాధీనంలో నుంచి, స్వస్వరూపధ్యానం చేయటమే ప్రత్యాహారం.
6) ధారణ : పరమాత్మస్వరూపాన్ని హృదయగుహయందు నిక్షేపించుట. ఇందుకు 'ప్రణవనాదం' సహకారిగా వుంటుంది.
7) ధ్యానం : ఇతర చింతల్ని మనస్సులోనికి రానీకుండా, స్వబోధ ప్రజ్ఞయైన ఆత్మతో బుద్ధిని లయపరచుట ధ్యానమనబడును.
8) సమాధి: ధ్యానం, ధ్యాత, ధ్యేయం అనే త్రిపుటి కన్పించకుండా ఉదయసాయం సంధ్యల్లో, శీతోష్టాదిగుణాలు, ఆకలిదప్పులు తెలియక బ్రహ్మాకారస్థితిలో నుండుట సమాధి యౌతుంది. ఈ అవస్థయే జీవన్ముక్తి. ఇదే నిజమైన విదేహ కైవల్యం. ధారణ ధ్యానం, సమాధి అనే మూడూ, మోక్షానికి అంతరంగ సాధనాలు-
సమాధిలక్షణం లేని యోగికి బ్రహ్మానందపదవి లభించదు. వల లేకుండ చేపలు, శస్త్రాస్త్రాలు లేకుండ మృగాలు, ఓషధం లేకుండ రోగాలు, దీపం లేకుండ చీకటి, తిండి లేకుండ ఆకలి, బిగ్గరగా పేరు చెపితే ఎలా లోబడవో అలాగే నేను రాజయోగిని - అహం బ్రహ్మాస్మి, శివోஉహం, సోஉహం) అని కోటిసార్లు గొంతెత్తి అరచినా, ఆ అరుపులు నిష్ప్రయోజనాలే. సాధనే ముఖ్యం.)
శ్రీమన్నారాయణుని కళ్ళు తామరరేకుల్లా అందంగా ఉన్నాయి. ఆయన రొమ్ముపై శ్రీవత్సమనే మచ్చ చూడముచ్చటగా వుంది. ఆయన దేహకాంతి నీలమేఘాన్ని, నల్లకలువను పోలివుంది. ఆయన ధరించిన తోమాలెపై గండుతుమ్మెదలు ముసురుతున్నాయి. మెడలో కౌస్తుభమణితో ముత్యాలహారం మెరిసిపోతున్నది. ఆ స్వామి యోగులకు అందుబాటులోనే వుంటాడు. ఆయన ప్రసన్న వదనంలో ఎల్లప్పుడూ చిరునవ్వు తాండవిస్తుంటుంది. ఆయన కోటిసూర్యుల తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తుంటాడు. విలువైన రత్నాలు తాపిన చెవిపోగులు, కిరీటం, రత్నహారాలు, ముంజేతికడియాలు, కాళ్ళకడియాలు, భుజకీర్తులు, రత్నాంగుళీయకాలు, ఘలుఘల్లుమనే గజ్జెలు ఆయన ధరించే ఆభరణాలు. ఆయన నడుం గజ్జెలమొలనూలితో రవళిస్తుంది. ఆయన నిత్యవిధి భక్తసంరక్షణ.
మఱియు ఆ నారాయణుడు తామరపూవు కేసరాల వన్నెతో నిగనిగలాడుతున్న పచ్చని పట్టుపుట్టం ధరిస్తాడు. చతుర్దశభువనాల్లో వ్యాప్తిరూపంలో ఉంటాడు. శత్రువులకు వెఱపు గొల్పే చక్రం, శంఖం, గద, పద్మం ధరించివుంటాడు. మోహం లేనివాడు, భక్తుల హృదయాల్లో, కన్నుల్లో మెదలుతుంటాడు. సద్గుణాలకు నెలవైనవాడు. కౌమారదశలో వెలుగొందుతుంటాడు. గొప్పకీర్తిగలవాడు. సుందరాకారుడు. లోకులెల్లరు ఆయన పాదపద్మాలపై మోకరిల్లుతారు. భక్తుల్ని చేరదీయటం ఆయనకు పెట్టింది పేరు. ఆయనరూపం చూడముచ్చటైంది. ఎల్లకోర్మెల్ని నెరవేర్చగల ప్రభువాయన. ఆయనక్రీర్తి లోకవిశ్రుతం.
మఱియు ఆ శ్రీహరి సద్గుణపరిపూర్ణుడు. దోషరహితుడు. స్థిరబుద్ధిగా లోకసంచారిగా, ఒకచోట నిలిచి చూస్తున్నవాడుగా, ఒకచోట పరుండినవాడుగా దర్శనమిస్తాడు. అంతేగాక ఆయన భక్తులహృదయాల్లో తిష్ఠవేసుకొంటాడు. అట్టి అనంతుడైన ఆ సర్వేశ్వరుడు స్తుతింపదగిన మంచి చరిత్ర గలిగినవాడు.
ఆ పరమాత్మను స్వచ్చమైన మనోవీధిలోను, ఆత్మలోను పాదుకొల్పి, ఆయన మూర్తిని ధ్యానించాలి. ఆ స్వామివారు చేసే క్రియల్ని పరిశీలించి, ఆయన అవయవాలన్నింటిమీద మనసు లగ్నమైనట్లు తెలిసిన తర్వాత పాదాలనుండి ముఖం వఱకు ధ్యానించాలి.
ఆ ఆపాదమస్తకమూర్తి ఎలాంటిదనగా
శ్రీహరి పాదపద్మాలు నాగలి, వజ్రం, అంకుశం, పద్మం, ధ్వజం, గొడుగు మొదలైన చిహ్నాలు కలిగివున్నాయి. గోళ్ళు చంద్రవంకలవలె తెల్లగా నుండి, భక్తుల మనోమాలిన్యాన్ని తుడిచి వేస్తున్నట్లున్నాయి. అడుగుల బొటనవ్రేళ్ళనుండి పెల్లుబికిన గంగాజలం శివజటాజూటానికి అలంకారంగా వుంది. ధ్యానమగ్నులైన మనుజుల కలుషపర్వతాల్ని ఛేదించే వజ్రాయుధంలా వున్నాయి ఆ పాదాలు. దాసుల కోర్కెల్ని నెరవేరుస్తాయి. యోగీశ్వరుల హృదయపద్మాలకు తుమ్మెదలవలె వున్నాయి. అంత మహిమగల ఆ పాదపద్మాల్ని అన్యచింత వీడి ధ్యానించాలి.
శ్రీలక్ష్మి బ్రహ్మదేవునికి తల్లి. ఆమెను దేవతలెల్లరు నిరంతరం కొలుస్తారు. ఆమె కన్నులు తామరరేకుల్ని పోలివుంటాయి. హృదయేశ్వరుడైన శ్రీహరిపై ఆమెకు ఎనలేని భక్తి. ఆ స్వామి పాదపద్మాలను ఆమె తన ఒడిలో ఉంచుకొని ఒత్తుతూ వుంటుంది. అలాంటి స్వామివారి పాదాల్ని భక్తులు నిరంతరం కొలుస్తూవుండాలి.
అమ్మా! మానినీమణీ! ఆ నారాయణుని తొడలు అందగాడైన ఆ గరుత్మంతుని భుజాలపై వెలుగొందుతుంటాయి. అవి అవిసెపూవన్నెతో మెరుస్తుంటాయి. అలాంటి ఆ స్వామివారి ఊరుద్వయాన్ని మునీశ్వరులు మనసార కొలుస్తారు.
తల్లీ! స్వామి నడుమునకు మెత్తని పట్టువస్త్రం ధరించాడు. దానిపై నున్న మొలనూలి మువ్వలు గల్లుమంటున్నాయి. ఆ పురుషోత్తముని నడుమును ప్రీతితో తప్పక సేవించాలి.
సర్వలోకాల సృష్టికి మూలమైన ఆ బ్రహ్మసృష్టికి కారణమైన తామరపువ్వును ధరించిన శ్రీహరిబొడ్డు మిక్కిలి ధ్యానయోగ్యమైంది.
స్వామి వక్షఃస్థలం పచ్చరాలు తాపిన ప్రదేశంలాగా వెలిగిపోతున్నది. ముత్యాలహారాల కాంతులతో ఒప్పారుతున్నది. ఇందిరాదేవికి నెలవై యలరారుతున్నది. అటువంటి విక్షఃస్థలాన్ని ధ్యానించాలి.
ఆ నారాయణుని మెడలో యోగుల మనసులకు నేత్రాలకు ఆహ్లాదాన్ని గొల్పే కౌస్తుభమణి మెరుస్తున్నది. యోగీంద్రులకు నిత్యస్తుతి పాత్రుడైన ఆ స్వామి కంధరాన్ని అనన్యచింతనులై ధ్యానించాలి.
సానబట్టిన రత్నాలు పొదివిన బంగారు భుజకీర్తులతో, స్వామివారి భుజాలు వెల్గుతున్నాయి. మందరపర్వత ఘర్షణచే ప్రకాశింపజేయబడిన స్వర్ణరత్నాంగదాలు కల్గివున్నాయి. అష్టదిక్పతుల్ని మోయగల్గుతున్నాయి. ఆ భుజాల్ని ధ్యానించాలి.
ఇంకా ధ్యానించవలసిన స్వామివారి అవయవాల్ని, సాధనాల్ని కపిలుడు తల్లికి నివేదిస్తున్నాడు.
ఆ స్వామి ధరించిన వేయంచుల సుదర్శనచక్రం వైరులకు బెంబేలు పుట్టిస్తుంది. ఆయన చేతుల్లో రాయంచవన్నె శంఖ ముంది. విరోధుల రక్తమంటిన కౌమోదకి అనే గద వుంది. సువాసనచే ఆకర్షింపబడి జుమ్మని నాదంచేసే తుమ్మెదలు మూగుతున్న వనమాల మెడలో వుంది. ఆత్మతత్త్వానికి మారుపేరైన కౌస్తుభం వక్షస్థ్సలంలో వుంది. వీటిని విడివిడిగా భక్తులు ధ్యానించాలి. భక్తులను సంరక్షించడానికి ఆయన స్వీకరించిన దివ్యమంగళమూర్తికి తగినట్లుగా ఆయన ముఖమండలం ఒప్పుతున్నది. ఆయన చెవులకు ధరించిన మకరకుండలములందలి మణులకాంతితో ప్రకాశించు అద్దాలవంటి నిర్మలమైన చెక్కిళ్ళుగల్గి వున్నాడు. నిరంతర లక్ష్మీ నిలయాలైన నేత్రపద్మాలను కల్గివున్నాడు. సుందరములైన తీవలవంటి కనుబొమలు కల్గివున్నాడు. తుమ్మెదల బారులా నిగనిగలాడే ముంగురులు గల్గివున్నాడు. అలాంటి ఆ దేవదేవుని మోమును ధ్యానించాలి.
భయంకరమైన సాంసారిక బాధల నివృత్తికై, శ్రీహరి కరుణాపూర్ణమైన చూపుల్ని నిర్మలబుద్ధితో స్మరించడం కర్తవ్యం.
మాతా! యోగీశ్వరులు భగవంతుని అనుగ్రహానికి పాత్రులై ఎల్లప్పుడు, ఆయన అనుగ్రహాన్ని మనస్సులో పాదుకొల్పి ధ్యానించాలి.
ఆ హరి దరహాసం భక్తుల కన్నీటిని తుడిచి వేయగలదు. అంతేగాక అది ఎంతో అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదించేది. భక్తజనం దాన్ని నిరంతరం తలచుకోవాలి.
విష్ణుమాయావిలాసంగల శ్రీహరి బొమముడి అటు మునీశ్వరులకు, తన కుమారుడైన మన్మథునికి మోహాన్ని పుట్టింపగలదు. ఆయన చిర్నగవు మౌనుల హృదయాలకు అమితానందాన్ని కల్గిస్తుంది. ఆ పలువరుస క్రాంజిగురును పోలిన పెదవుల ఎర్రనికాంతి సోకి, మొల్లమొగ్గల్ని పోలివుంది. ఆ స్వామి ఒక్కొక్క అవయవం, ఆ రూపంలోని స్వామి ధరించిన ఆభరణాలన్నీ ధ్యానయోగానికి సాధనాలే అని యిలా చెప్పి, ఇంకా కపిలుడు తల్లితో ఇట్లన్నాడు.
పాపరహితమైన ప్రవృత్తిగల ఆత్మవేత్త సర్వేశ్వరుడైన శ్రీహరి ప్రేమను చూరగొని, చిరకాలభక్తిచేత పులకితగాత్రుడవుతాడు. అపుడతని కంటినుండి ఆనందబాష్పాలు రాలుతాయి. అంతటితో తాను సంతోషమనే జలధిలో మునిగితేలి, తనకు భగవంతునికి తేడా లేదని భావించి, సంసార లంపటాన్ని లాగిపారవేసేవాడై; ధ్యేయరూపమైన పరబ్రహ్మమందు మనస్సును నిల్పి కైవల్యపదవిని అందుకొంటాడు.
ఆత్మవేత్త ఇంద్రియవిషయాల బారి పడకుండా, భగవంతునికి వేరైన ఆశ్రయాన్ని వదలిపెట్టి తన మనస్సుని కేవల భగవదాయత్తం చేస్తాడు. అప్పుడతనికి వైరాగ్యభావన కల్గుతుంది. ఇతర చింతలేవి లేకుండా సూక్ష్మతేజం మహాతేజంతో ఏకమైనట్టి మోక్షపదవి నందుకొని అక్కడ పరంజ్యోతి స్వరూపంతో ఐక్యమవుతాడు.
“అమ్మా! వినండి. ఆత్మజ్ఞాని చరమలక్ష్యాన్ని చెపుతాను. అతడు అన్యవిషయాలపై ఆసక్తిని వదలి మనస్సును భగవద్ధ్యానమందే లగ్నం చేస్తాడు. సుఖదుఃఖాల్ని గూర్చిన చింత అతని కుండదు. వాటిని అహంకార ధర్మాలని భావిస్తాడు. ఆత్మ సాక్షాత్కారమందే నిమగ్నుడవుతాడు. ప్రాజ్ఞు లతణ్ణి జీవన్ముక్తు డంటారు”. అతడెలా ఉంటాడంటే 'తల్లీ ఆ జ్ఞాని' నిలవటం, కదలటం, విశ్రమించటం అనే చర్యలుగూడా తెలియని స్థితిలో నిర్వికారుడుగా ఉంటాడని అన్నాడు.
జీవన్ముక్తుని లక్షణం ఇంకా వివరిస్తున్నాడు కపిలాచార్యుడు. మద్యం సేవించినవానికి తన ఒడలిమీద బట్ట వుందో లేదో తెలియదు. జీవన్ముక్తుడు కూడ అలాగే తనదేహం దైవాధీనమగుటవల్ల నశ్వరమని భావిస్తాడు. శరీరం(శీర్యతే ఇతి) నశిస్తుంది. కావున యోగి దాన్ని సరకుచేయడు. తన మనస్సును ఆత్మాయత్తం చేస్తాడు. కర్మఫలానుభవం కల్గునంతకాలం స్వప్నంలో కనిపించే శరీరంతో భార్యాపుత్రుల సంబంధంవలె మ్రగ్గి, తర్వాత ఆత్మజ్ఞానసంపన్నుడై పుత్రదారసంబంధంనుండి ముక్తుడవుతాడు.
మానవుడు తన భార్యాపుత్రులు, స్నేహితులు, అన్నదమ్ములు మున్నగు వారికంటె వేఱుగా ఉన్నట్లును, అగ్నిదేవుడు తననుండి పైకి ఎగిసే కణాలు, కొరువులు వగైరాకంటె వేరుగా ఉన్నట్లును, జీవాత్మ తన్నావరించిన శరీరానికంటె భిన్నుడుగా ఉన్నాడు. ద్రష్ట అయిన సమస్త భూతాలలో తానుదాగి, తనలో అంతర్బూతంగా ఉన్న సమస్త భూతజాలాన్ని చూస్తూ ద్రష్ట అయిన బ్రహ్మగా భాసిస్తూవుంటాడు.
('మానవుడు దారపుత్రాదులకంటె వేరు, అగ్ని విస్ఫులింగాదులకంటె వేరు. కపిలమహర్షి ఆత్మానాత్మ విభాగాన్ని తల్లికి బోధించాడు. 'దృశ్యం, ద్రష్ట దర్శనం' ఇదొక త్రిపుటి. మన చర్మచక్షువుకు కన్పిస్తున్నదంతా దృశ్యం. దీన్ని దర్శిస్తున్నవాడు ద్రష్ట(ఆత్ముడు). చరాచరవిశ్వానికి ఆవల నేకాకృతితో చూడడమే దర్శనం. ఆత్మ, భూతపంచకం, జ్ఞానేంద్రియ కర్మేంద్రియాలు, తన్మాత్రలు, అంతరంగచతుష్టయం అనే 24 తత్త్వాలలో అంతర్నిగూఢంగా దాగివుంది. ఈ తత్త్వాలన్నింటిని పర్యవేక్షించే ద్రష్ట ఆయన. ఇర్వదినాల్టు తత్త్వాలతో కూడిన దృశ్యం నశ్వరమైంది. అంటే అంతరిస్తుంది. ఆపైన ద్రష్ట భౌతికకాయాన్ని కలిసిపోతాడని ఆధ్యాత్మిక సిద్దాంతం.)
స్థావరజంగమాది భూతాలు భిన్నభిన్నమైనవి. వీటిల్లో పరంజ్యోతి స్వరూపమైన ఆత్మకూడ భిన్నరూపాలు గలదిగా తోస్తుంది. కాని అది భిన్నమైంది కాదు. ఒకే స్వరూపమే. దేహాదుల పొడవు - పొట్టి అనే భిన్న ప్రకృతుల్నిబట్టి, ఆత్మ ఒక్కటే అయినప్పటికి పెక్కురకాలైనట్లు తోస్తుంది. భూతాలు, ఇంద్రియాలు, అంతఃకరణాలు నాల్గు అనే జీవసముదాయంకంటె ఆత్మ భిన్నమైంది. అనగా జీవాత్మ వేరు. పరమాత్మ వేరు. అలాగే ప్రకృతి వేరు. దాన్ని నడిపే భగవంతుడు వేరు.
ఆత్మ ఉన్నదిగా, లేనిదిగా భాసిస్తుంది. దానికి మాయాశక్తి వుంది. దాని శక్తి ఊహ కందదు. ప్రకృతితో కలిసినట్లే ఉంటుంది. కాని దానికి భిన్నంగానే ఉంటుంది.
ఇట్లా కపిలుడు బోధించిన తర్వాత, దేవహూతి మళ్ళీ అడిగింది. “మహాత్మా! మహత్తు, అహంకారం, భూమి, నీరు, అగ్ని, గాలి, ఆకాశం అనే ఏడింటికిగల అన్యోన్యసంబంధం, ప్రకృతి పురుషుల లక్షణాలు, వాటి నిజస్వరూపం మొదలైన అంశాలనుగూర్చి వివరించావు. ఇక సాంఖ్యశాస్త్రం, భక్తియోగ విశిష్టత, పురుషుని విరక్తిభావన, కాలస్వరూపుడవైన నీ నిజస్వరూపం వీటిని గూర్చి నాకు చెప్పు"మని అడిగింది. మరియు ఆమె కుమారునితో 'నీకు భయపడి ప్రజలు ధర్మకార్యాలు చేస్తున్నారు. మానవునికి మిథ్యాభూతమైన శరీరంపై అభిమానముంది. మూర్ఖత్వంతో కర్మాసక్తుడై సంసారమనే. చీకటిగుహలోనే మ్రగ్గుతున్నాడు అలాంటి మానవుణ్ణి నిద్రావస్థనుండి మేల్కొల్పడానికి నీవు యోగరూపం దాల్చి పుట్టిన పుణ్యాత్ముడవు. కావున ఈ అన్ని విషయాల్ని నాకు వివరించు మని కోరింది.
కపిలుండు దేవహూతికి భక్తి యోగమును తెలియంజేయుట
