శ్రీ భ్రమరాంబ మల్లికార్జున ఆలయం భారతదేశంలోని ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని శ్రీశైలంలో ఉన్న పార్వతి పరమేశ్వరుల దేవాలయం.
ఈ ఆలయం శివుని పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ఒకటిగా మరియు సతీ దేవీ పద్దెనిమిది శక్తి పీఠాలలో ఒకటిగా పేర్కొనబడినందున, ఇది శైవం మరియు శక్తి రెండింటిలోని ప్రథాన భూమిక కలిగిన దేవాలయం.
శివుడిని మల్లికార్జునస్వామిగా పూజిస్తారు మరియు తల్లి పార్వతిమాతను భ్రమరాంబగా పూజిస్తారు.
చరిత్ర: శాతవాహన రాజవంశం నుండి ఈ ఆలయం 2వ శతాబ్దం నుండి ఉనికిలో ఉన్నట్లు శాసన ఆధారాలు ఉన్నాయి. విజయనగర సామ్రాజ్య రాజు హరిహర కాలంలో చాలా ఆధునిక చేర్పులు జరిగాయి. వీరశేరోమండపం మరియు పాతాళగంగ మెట్లు రెడ్డి రాజ్య కాలంలో నిర్మించబడ్డాయి.
మల్లికార్జునుడు కొలువై ఉన్న 7వ శతాబ్దానికి చెందిన ఈ ఆలయం అత్యంత పురాతనమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది.
శ్రీశైలం శ్రీ మల్లికార్జున స్వామి ఆలయం 18 మహా శక్తి పీఠాలలో ఒకటి. దక్ష యాగం మరియు సతీదేవి ఆత్మాహుతి పురాణం ఫలితంగా సతీదేవి స్థానంలో పార్వతి దేవి ఆవిర్భవించి శివుడిని గృహస్థుడిగా మార్చింది. ఈ పురాణేతిహాసమే శక్తిపీఠాల ఆవిర్భావానికి సంబంధించిన కథ. శివుడు సతీదేవి శరీరాన్ని మోస్తూ సంచరించినప్పుడు అది పడిపోవడం వల్ల ఏర్పడిన ఆదిపరాశక్తి పుణ్యక్షేత్రాలు అవి సతీదేవి 'పై పెదవి' ఇక్కడ పడిందని నమ్ముతారు.
శివపార్వతులు తమ కుమారులకు తగిన వధువులను వెతకాలని నిర్ణయించుకున్నప్పుడు, శివుడు రిద్ధి (బుద్ధి) మరియు సిద్ధి (ఆధ్యాత్మిక శక్తి) తో గణేశుడికి వివాహం చేశాడు . తిరిగి వచ్చిన కార్తికేయుడు ఆగ్రహానికి గురై , పళనిలోని క్రౌంచ పర్వతంపై కుమార బ్రహ్మచారి అనే పేరుతో ఒంటరిగా నివసించడానికి వెళ్ళిపోయాడు . తన తండ్రి తనను శాంతింపజేయడానికి రావడం చూసి, అతను వేరే ప్రదేశానికి వెళ్ళడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ దేవతల అభ్యర్థన మేరకు దగ్గరలోనే ఉండిపోయాడు. శివపార్వతులు నివసించిన ఆ ప్రదేశం శ్రీశైలం అని పిలువబడింది.
అతనిని శాంతింపజేయడానికి అతని తండ్రి రావడం చూసి, అతను మరొక ప్రదేశానికి వెళ్లడానికి ప్రయత్నించాడు, కానీ దేవతల అభ్యర్థన మేరకు, అతను దగ్గరలోనే ఉన్నాడు. శివపార్వతులు బస చేసిన ప్రదేశానికి శ్రీశైలం అని పేరు వచ్చింది.
శివ మహాపురాణం ప్రకారం, ఒకప్పుడు బ్రహ్మ మరియు విష్ణువు సృష్టి యొక్క ఆధిపత్యం కోసం వాదించుకున్నారు. వారిని పరీక్షించడానికి, శివుడు మూడు లోకాలను ఒక భారీ అంతులేని కాంతి స్తంభంగా మరియు జ్యోతిర్లింగంగా మారాడు.
విష్ణువు మరియు బ్రహ్మ చెరో దిశలలో కాంతి స్తంభం యొక్క అది మరియు అంతం కనుగొనడానికి వరుసగా క్రిందికి మరియు పైకి వారి మార్గాలను విభజించారు. బ్రహ్మ కాంతి స్తంభం యొక్క చివర కనుగొన్నట్లు అబద్ధం చెప్పాడు. విష్ణువు తన ఓటమిని అంగీకరించాడు. శివుడు రెండవ కాంతి స్తంభంగా కనిపించాడు. విష్ణువు నిజం చెప్పినందున విష్ణువును పూజించవచ్చు అని అన్నాడు. అబద్ధం చెప్పిన కారణంగా బ్రహ్మను పూజలలో పూజించడానికి స్థానం ఉండదని శపించాడు.
జ్యోతిర్లింగం అత్యున్నతమైన పాక్షిక వాస్తవికత, అందులో శివుడు పాక్షికంగా కనిపిస్తాడు. జ్యోతిర్లింగ పుణ్యక్షేత్రాలు, ఆ విధంగా శివుడు కాంతి స్తంభంగా కనిపించిన ప్రదేశాలు. వాస్తవానికి 64 జ్యోతిర్లింగాలు ఉన్నాయని నమ్ముతారు, అయితే వాటిలో 12 చాలా పవిత్రమైనవి పరిగణించబడుతున్నాయి.
పన్నెండు జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రాలలో ప్రతి ఒక్కటి అధిష్టాన దేవత పేరుతో ప్రసిద్ధిచెందాయి. ప్రతి ఒక్కటి శివుని యొక్క విభిన్న రూపాలకు నిలయాలు. ఈ ప్రదేశాలన్నింటిలో, శివుని యొక్క అనంతమైన స్వభావానికి ప్రతీకగా, ప్రారంభ మరియు అంతులేని స్తంభాన్ని సూచించే లింగం ప్రాథమికం.
ప్రధాన ఆలయానికి వెళ్లే మార్గంలో శిఖరేశ్వరం ఆలయం ఉంది. ఈ ఆలయంలో దర్శనం చేసుకుంటే పునర్జన్మ లభించదని అంటారు.
ఇక్కడ కృష్ణా నదిని పాతాళ గంగ అని పిలుస్తారు. ఈ నదిని చేరుకోవడానికి 852 మెట్లు ఎక్కాలి. ఈ నది నీటితో శివలింగానికి అభిషేకం చేస్తారు.
ఆలయ చరిత్ర:
ఈ ఆలయ సముదాయం రెండు హెక్టార్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఇందులో నాలుగు ప్రధాన ద్వార గోపురాలు ఉన్నాయి . ఈ ఆలయంలో అనేక మందిరాలు ఉన్నాయి, వాటిలో మల్లికార్జున మరియు భ్రమరాంబ మందిరాలు అత్యంత ప్రముఖమైనవి. ఈ ఆలయ సముదాయంలో అనేక మండపాలు ఉన్నాయి; వాటిలో విజయనగర కాలంలో నిర్మించిన ముఖ మండపం అత్యంత ముఖ్యమైనది . ఈ ఆలయం తూర్పు ముఖంగా ఉంది. మధ్య మండపంలో అనేక స్తంభాలు, మరియు ఒక భారీ నాడికేశ్వర విగ్రహం ఉన్నాయి.
ఈ ఆలయం 183 మీ (600 అడుగులు) పొడవు , 152 మీ (499 అడుగులు) వెడల్పు మరియు 8.5 మీ (28 అడుగులు) ఎత్తు గల ఎత్తైన గోడలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో ఒకదానిపై ఒకటిగా అనేక శిల్పాలు ఉన్నాయి. గర్భగుడిలోకి దారితీసే మండపమైన ముఖమండపంలో క్లిష్టమైన శిల్పాలతో చెక్కబడిన స్తంభాలు ఉన్నాయి.
మల్లికార్జునుడి విగ్రహం ఉన్న మందిరం ఈ ఆలయంలోనే అత్యంత పురాతనమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది, ఇది 7వ శతాబ్దం నాటిది. రాముడు ప్రతిష్ఠించాడని నమ్మే ఒక సహస్ర లింగం (1000 లింగం) మరియు పాండవులు ప్రతిష్ఠించారని నమ్మే మరో ఐదు లింగాలు ఉన్నాయి . మొదటి ప్రాంగణంలోని అద్దాల మండపంలో నటరాజు చిత్రాలు ఉన్నాయి.
ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రం:
ధ్యాన శ్లోకము:
సౌరాష్ట్రే సోమనాధంచ శ్రీశైలే మల్లికార్జునమ్ ।
ఉజ్జయిన్యాం మహాకాలం ఓంకారేత్వమామలేశ్వరమ్ ॥
పర్ల్యాం వైద్యనాధంచ ఢాకిన్యాం భీమ శంకరమ్ ।
సేతుబంధేతు రామేశం నాగేశం దారుకావనే ॥
వారణాశ్యాంతు విశ్వేశం త్రయంబకం గౌతమీతటే ।
హిమాలయేతు కేదారం ఘృష్ణేశంతు విశాలకే ॥
ఏతాని జ్యోతిర్లింగాని సాయం ప్రాతః పఠేన్నరః ।
సప్త జన్మ కృతం పాపం స్మరణేన వినశ్యతి ॥
పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలు:
సోమనాథ్ (గుజరాత్): సముద్ర తీరంలో వెలసిన అత్యంత ప్రసిద్ధమైన, మొదటి జ్యోతిర్లింగం.
మల్లికార్జున స్వామి (శ్రీశైలం, ఆంధ్రప్రదేశ్): తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని ఏకైక జ్యోతిర్లింగం.
మహాకాళేశ్వర్ (ఉజ్జయిని, మధ్యప్రదేశ్): స్వయంభూ లింగంగా పూజలందుకుంటున్న ప్రదేశం.
ఓంకారేశ్వర్ (నర్మదా నది తీరం, మధ్యప్రదేశ్): ఓంకార ఆకారంలో ఉన్న ద్వీపంలో వెలసిన క్షేత్రం.
వైద్యనాథ్ (దేవ్ఘర్, జార్ఖండ్): భక్తుల రోగాలను నయం చేసే వైద్యుడిగా శివుడు కొలువై ఉన్నాడు.
భీమశంకర్ (మహారాష్ట్ర): భీమా నది జన్మస్థానంలో ఉన్న పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రం.
రామేశ్వర జ్యోతిర్లింగం (రామేశ్వరం, తమిళనాడు): శ్రీరాముని చేత ప్రతిష్టించబడినట్లు పురాణ ఇతిహాసం.
నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగం (ద్వారక, గుజరాత్): భూమిపై మొదటి జ్యోతిర్లింగంగా భక్తులు విశ్వసిస్తారు.
కాశీ విశ్వనాథ్ (వారణాసి, ఉత్తరప్రదేశ్): అత్యంత పురాతనమైన మరియు మహిమాన్వితమైన క్షేత్రం.
త్రయంబకేశ్వర్ (నాసిక్, మహారాష్ట్ర): గోదావరి నది జన్మస్థానానికి సమీపంలో ఉంది.
కేదార్నాథ్ (ఉత్తరాఖండ్): హిమాలయ పర్వత శ్రేణుల్లో అత్యంత ఎత్తులో ఉన్న జ్యోతిర్లింగం.
ఘృష్ణేశ్వర్ (ఎల్లోరా, మహారాష్ట్ర): ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో చివరిది.
